bote.web.tr AGS rehberiniz

Yükleniyor…
    Menü
    Eğitim Bilimleri ve Kuramlar

    Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf

    Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf

    Üstbiliş (bilişötesi) nedir? Flavell'in tanımı, bilişin bilgisi ve düzenlenmesi, Üstbilişsel Farkındalık Envanteri, ölçme sorunları ve sınıfta öğretimi.

    3 dk okuma
    AI ile Özetle

    Üstbiliş (bilişötesi), kısaca "düşünme hakkında düşünme": bir öğrencinin neyi bildiğini, neyi bilmediğini fark etmesi ve buna göre çalışma biçimini ayarlaması. Başarılı öğrencileri diğerlerinden ayıran özelliklerden biri olarak görülüyor. Bu yazı kavramın kökenini, bileşenlerini, nasıl ölçüldüğünü ve sınıfta nasıl geliştirileceğini anlatıyor.[1]

    Kavramın kökeni

    Üstbiliş kavramını gelişim psikoloğu John Flavell 1979'da American Psychologist'teki makalesiyle yeni bir araştırma alanı olarak tanımladı. Flavell üstbilişsel bilgiyi kişinin kendisi, görevler ve stratejiler hakkındaki bilgisi olarak; üstbilişsel deneyimleri ise bir bilişsel etkinlik sırasında yaşanan farkındalıklar (örneğin "bunu anlamadım" hissi) olarak ayırdı ve çocukların bu yetiyi gelişim içinde kazandığını vurguladı.[1]

    İki bileşen

    Sonraki çalışmalar üstbilişi iki ana bileşende topladı. Schraw ve Dennison'ın çerçevesine göre:[2]

    BileşenAlt boyutlarÖrnek
    Bilişin bilgisiBildirimsel, işlemsel ve koşulsal bilgi"Tarih konularını tablo yaparak daha iyi hatırlıyorum"
    Bilişin düzenlenmesiPlanlama, bilgi yönetimi, izleme, hata ayıklama, değerlendirmeOkurken anlamadığı yerde durup geri dönmek

    Veri notu: Schraw ve Dennison (1994); örnekler bizim.

    Koşulsal bilgi özellikle önemli: bir stratejiyi bilmek yetmiyor, ne zaman ve neden kullanılacağını bilmek gerekiyor. Örneğin iki öğrenci de "özet çıkarmayı" biliyor olabilir; ama yalnız biri, sınavda kavramlar arası ilişki sorulacaksa özet yerine kavram haritası yapmanın daha işe yarayacağını fark ediyor. Bilişin düzenlenmesi ise bu bilgiyi eyleme geçiriyor: plan yapmak, çalışırken anlayıp anlamadığını izlemek, bir şey ters gidince stratejiyi değiştirmek ve sonunda sonucu değerlendirmek.[2]

    Nasıl ölçülür?

    En yaygın araçlardan biri Schraw ve Dennison'ın 1994'te geliştirdiği Üstbilişsel Farkındalık Envanteri: 52 madde, iki ana faktör (bilişin bilgisi ve bilişin düzenlenmesi).[2] Envanter Türkçeye de uyarlandı ve Türkiye'deki birçok çalışmada kullanılıyor.

    Ama ölçme zor bir konu. Veenman, Van Hout-Wolters ve Afflerbach'ın kavramsal değerlendirmesine göre öz bildirim ölçekleri, öğrencinin görev sırasında gerçekte ne yaptığıyla her zaman örtüşmüyor; insanlar kendi stratejilerini olduğundan farklı bildirebiliyor. Yazarlar sesli düşünme ve görev sırasındaki gözlem gibi "çevrim içi" ölçümlerin, öz bildirim gibi "çevrim dışı" ölçümlerden davranışı daha iyi yordadığını belirtiyor.[3]

    Gelişim içinde üstbiliş

    Flavell kavramı gelişimsel bir çerçevede ortaya koydu: küçük çocuklar bir şeyi anlayıp anlamadıklarını izlemekte zorlanıyor, bu yeti yaşla ve deneyimle gelişiyor.[1] Bu, üstbilişin sabit bir özellik değil, eğitimle geliştirilebilecek bir beceri olduğu anlamına geliyor. Veenman ve arkadaşları da üstbilişsel becerilerin hem genel hem alana özgü yanları olduğunu, yani matematikte gelişen izleme becerisinin kısmen okuma gibi başka alanlara da aktarılabildiğini tartışıyor.[3]

    Sınıf açısından bu iki sonuç doğuruyor. Birincisi, üstbilişsel stratejileri erken yaşta, basit sorularla ("anladım mı, nereden biliyorum?") öğretmeye başlamak mümkün. İkincisi, stratejiler soyut olarak değil, bir dersin içeriğine gömülü olarak öğretildiğinde daha kalıcı oluyor: okuma dersinde anlama izleme, matematikte çözüm kontrolü, fen deneyinde tahmin ve sonuç karşılaştırması gibi.

    Neden önemli?

    Üstbilişin en somut yansıması çalışma alışkanlıklarında görülüyor. Öğrenciler en çok yeniden okuma ve altını çizme gibi yararı düşük tekniklere başvuruyor; kendini sınama ve aralıklı tekrar gibi yararı yüksek teknikleri daha az kullanıyor.[4] Bunun bir nedeni üstbilişsel bir yanılsama: Roediger ve Karpicke'nin deneylerinde metni yeniden okuyan öğrenciler hatırlayacaklarını olduğundan fazla tahmin etti, önceden sınanan öğrenciler ise bir hafta sonra daha fazlasını hatırladı.[5] Yani iyi bir üstbiliş, "bildiğini sanmak" ile "bilmek" arasındaki farkı görebilmek.

    Sınıfta üstbiliş

    Üstbiliş öğretilebiliyor. Dignath ve Büttner'in ilkokul ve ortaokuldaki müdahale çalışmalarını birleştiren meta-analizi, üstbilişsel stratejileri açıkça öğreten öz düzenleme eğitimlerinin başarı ve strateji kullanımına olumlu katkı yaptığını gösterdi.[6] Sınıfta işe yarayan uygulamalar:

    • Sesli düşünme: Öğretmenin bir problemi çözerken "önce neyi biliyorum, neyi bulmam gerekiyor" diye düşünme sürecini sesli anlatması.
    • Planlama soruları: Göreve başlamadan "bu görev ne istiyor, hangi stratejiyi kullanacağım".
    • İzleme: Okurken ya da çözerken "anladım mı" kontrolleri, kendini sınama.
    • Değerlendirme: Bitince "ne işe yaradı, bir dahaki sefere neyi değiştireceğim".

    Maarif Modeli ve AGS

    MEB'in 2024 genelgesi Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin bileşenleri arasında temel, bütünleşik ve üst düzey düşünme becerilerini içeren kavramsal becerileri sayıyor; üstbiliş bu üst düzey düşünmenin parçası.[7] AGS'nin eğitim bilimleri alt testinde öğrenme psikolojisi ve gelişim psikolojisi ayrı konular.[8] Yakın kavram için öz düzenlemeli öğrenme nedir?

    Özet

    • Üstbiliş, kişinin kendi düşünmesine dair bilgisi ve onu izleyip düzenlemesi; kavramı Flavell 1979'da tanımladı.
    • İki bileşen: bilişin bilgisi (ne biliyorum, hangi strateji ne zaman işe yarar) ve bilişin düzenlenmesi (planlama, izleme, değerlendirme).
    • Schraw ve Dennison'ın 52 maddelik Üstbilişsel Farkındalık Envanteri en yaygın ölçeklerden biri.
    • Ölçmek zor: öz bildirim ölçekleri gerçek davranışla her zaman örtüşmüyor (Veenman ve ark. 2006).
    • Sınıfta: düşünmeyi sesli modellemek, kendini sınama ve yansıtma soruları.

    Sık sorulan sorular

    Üstbiliş nedir?

    Kişinin kendi bilişsel süreçlerine dair bilgisi ve bu süreçleri izleyip düzenlemesi; kısaca "düşünme hakkında düşünme". Kavramı Flavell 1979'da tanımladı.

    Üstbilişin bileşenleri nelerdir?

    Bilişin bilgisi (kendi öğrenmen, görevler ve stratejiler hakkında bildiklerin) ve bilişin düzenlenmesi (planlama, izleme ve değerlendirme).

    Üstbiliş ile öz düzenleme farkı nedir?

    Üstbiliş düşünmenin bilgisi ve denetimi; öz düzenleme ise üstbilişin yanında motivasyonu, duyguları ve davranışı da kapsayan daha geniş bir süreç.

    Üstbiliş nasıl ölçülür?

    En yaygın yol öz bildirim ölçekleri; örneğin Schraw ve Dennison'ın 52 maddelik Üstbilişsel Farkındalık Envanteri. Sesli düşünme protokolleri ve görev sırasındaki gözlemler de kullanılıyor; öz bildirimin gerçek davranışla her zaman örtüşmediği biliniyor.

    Üstbiliş öğretilebilir mi?

    Evet. Planlama, izleme ve değerlendirme stratejilerini açıkça öğreten müdahalelerin öğrencilerin öz düzenleme ve başarısına olumlu katkı yaptığı meta-analizlerle gösterildi.

    Üstbiliş AGS'de çıkar mı?

    AGS eğitim bilimleri alt testinin öğrenme psikolojisi ve gelişim psikolojisi konularında karşılaşılabilecek bir kavram.

    Kaynaklar

    1. 1

      Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. ↑ Metinde: abc

    2. 2

      Schraw, G. ve Dennison, R. S. (1994). Assessing metacognitive awareness. Contemporary Educational Psychology, 19(4), 460–475. ↑ Metinde: abc

    Tümünü gör · 6 kaynak dahaDaha az göster
    1. 3

      Veenman, M. V. J., Van Hout-Wolters, B. H. A. M. ve Afflerbach, P. (2006). Metacognition and learning: Conceptual and methodological considerations. Metacognition and Learning, 1(1), 3–14. ↑ Metinde: ab

    2. 4

      Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J. ve Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. ↑ Metinde göster

    3. 5

      Roediger, H. L. ve Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255. ↑ Metinde göster

    4. 6

      Dignath, C. ve Büttner, G. (2008). Components of fostering self-regulated learning among students: A meta-analysis on intervention studies at primary and secondary school level. Metacognition and Learning, 3(3), 231–264. ↑ Metinde göster

    5. 7

      Millî Eğitim Bakanlığı (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne İlişkin Genelge Yayımlandı. ↑ Metinde göster

    6. 8

      ÖSYM (2026). 2026 Millî Eğitim Bakanlığı Akademi Giriş Sınavı (MEB-AGS) Kılavuzu. ↑ Metinde göster

    Atıf

    APA 7

    BÖTE Editör Ekibi. (2026, 31 Ekim). Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf. BÖTE Blog. https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir

    BibTeX

    @online{bote-ustbilis-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-10-31},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir},
  langid       = {turkish}
}

    Sitene göm

    Atıf kartını kendi sitenize ya da ders sayfanıza ekleyin. Kart APA 7 ve BibTeX kaydını birlikte taşır.

    Her sitede çalışır, JavaScript gerektirmez; bağlantı arama motorlarınca da görülür.

    <blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir">
  <p><strong><a href="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir">Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf</a></strong> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 31 Ekim). Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>@online{bote-ustbilis-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-10-31},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir},
  langid       = {turkish}
}</pre>
  </details>
</blockquote>

    Hazır atıf kartı; yazı güncellendiğinde kart da kendiliğinden güncellenir.

    <iframe src="https://bote.web.tr/blog/embed/ustbilis-nedir"
  title="Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf: atıf kartı (BÖTE Blog)"
  width="100%" height="360" loading="lazy"
  style="border:0;max-width:680px"></iframe>

    README, GitHub, Notion ve statik site üreticileri için.

    > **[Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf](https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir)** · BÖTE Blog
>
> BÖTE Editör Ekibi. (2026, 31 Ekim). Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf. *BÖTE Blog*. https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir

```bibtex
@online{bote-ustbilis-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-10-31},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir},
  langid       = {turkish}
}
```

    React ve Next.js bileşeni.

    const bibtex = `@online{bote-ustbilis-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-10-31},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir},
  langid       = {turkish}
}`;

export function BoteAtif() {
  return (
    <blockquote className="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir">
      <p><a href="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir"><strong>Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf</strong></a> · BÖTE Blog</p>
      <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 31 Ekim). Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir</p>
      <details>
        <summary>BibTeX</summary>
        <pre>{bibtex}</pre>
      </details>
    </blockquote>
  );
}

    Vue 3 tek dosya bileşeni (Nuxt ile de çalışır).

    <script setup>
const bibtex = `@online{bote-ustbilis-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-10-31},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<template>
  <blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir">
    <p><a href="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir"><strong>Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf</strong></a> · BÖTE Blog</p>
    <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 31 Ekim). Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir</p>
    <details>
      <summary>BibTeX</summary>
      <pre>{{ bibtex }}</pre>
    </details>
  </blockquote>
</template>

    Svelte ve SvelteKit bileşeni.

    <script>
  const bibtex = `@online{bote-ustbilis-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-10-31},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir">
  <p><a href="https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir"><strong>Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf</strong></a> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 31 Ekim). Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>{bibtex}</pre>
  </details>
</blockquote>

    Atıf verisini JSON olarak çekip sayfaya ekler.

    // Sayfanızda <div id="bote-atif"></div> bulunmalı.
const yanit = await fetch("https://bote.web.tr/blog/atif/ustbilis-nedir.json");
const atif = await yanit.json();

const kutu = document.getElementById("bote-atif");
const baslik = Object.assign(document.createElement("a"), { href: atif.url, textContent: atif.title });
const apa = Object.assign(document.createElement("p"), { textContent: atif.apa });
const bib = Object.assign(document.createElement("pre"), { textContent: atif.bibtex });
kutu.append(baslik, apa, bib);

    APA 7 metnini yazdırır, BibTeX kaydını .bib dosyasına ekler.

    import requests

atif = requests.get("https://bote.web.tr/blog/atif/ustbilis-nedir.json", timeout=10).json()

print(atif["apa"])  # APA 7
with open("kaynaklar.bib", "a", encoding="utf-8") as bib:
    bib.write(atif["bibtex"] + "\n")  # BibTeX

    biblatex ile APA 7 biçeminde kaynakça.

    % 1) BibTeX kaydını kaynaklar.bib dosyasına ekleyin:
%    @online{bote-ustbilis-nedir,
%      author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
%      title        = {Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf},
%      organization = {BÖTE Blog},
%      year         = {2026},
%      date         = {2026-10-31},
%      url          = {https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir},
%      langid       = {turkish}
%    }

% 2) Belgede APA 7 biçemiyle kullanın:
\documentclass{article}
\usepackage[style=apa]{biblatex}
\addbibresource{kaynaklar.bib}
\begin{document}
Ayrıntı için bkz. \parencite{bote-ustbilis-nedir}.
\printbibliography
\end{document}
    Nasıl eklenir? JSON verisi

    Yayın tarihi:

    Google'da tercih edilen kaynak olarak ekleyin Google Haberler'de takip edin

    Bunlar da ilginizi çekebilir
    İş birliği

    Ücretsiz indir ve kaydol

    Üniversite hayatının fırsatları tek uygulamada

    App Store'dan indirGoogle Play'den indirAppGallery'den indir
    UniConnectly'yi keşfet