Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler

Parmağını emen dört yaşındaki bir çocuk, oyuncaklarını sıraya dizmeden rahat edemeyen bir öğrenci ya da öğretmenine bağlanıp aynı cinsten arkadaşlarıyla grup kuran dokuz yaşındaki bir çocuk: Gelişim psikolojisi derslerinde bu davranışlara ilk önerilen açıklamalardan biri Sigmund Freud'dan gelir. Freud'un psikoseksüel gelişim kuramı ders kitaplarında çoğu zaman beş satırlık bir tabloya indirgenir. Bu yazı kuramı özgün metinlerinden başlayarak ele alıyor: Freud'un dönemleri nasıl tanımladığı, id, ego ve süperego, saplanma ve savunma mekanizmaları, okul ve öğretmen açısından anlamı, modern araştırmaların neyi destekleyip neyi desteklemediği, Türkiye'deki çalışmalar ve AGS'de karıştırılan noktalar.

Psikoseksüel gelişim kuramı nedir?

Freud kuramını ilk kez 1905'te yayımlanan Üç Deneme'de ortaya koydu. Kitabın ikinci denemesi çocukluk cinselliğine ayrılır ve parmak emmeyi örnek alarak çocuktaki cinsel dışavurumların üç özelliğini sayar: yaşam için önemli bir bedensel işlevle birlikte doğar, henüz bir cinsel nesnesi yoktur, yani kendine yöneliktir (otoerotik) ve amacı bir erojen bölgenin denetimindedir.^[1] Parmak emmenin bir cinsel dışavurum sayılması, Freud'un "cinsel" sözcüğünü yetişkin cinselliğinden çok daha geniş, bedensel hazzı da kapsayan bir anlamda kullandığını gösterir.^[1]

Deutsch ve Krauss'un Bekir Onur tarafından Türkçeye çevrilen özetinde kuramın çekirdeği şöyle tanımlanır: Freud, nevrozlu hastalarını tedavi ederken bozuklukların sistemli olarak erken çocukluk deneyimlerine, özellikle anne babanın eğitim yöntemlerinin biçimlendirdiği fiziksel haz arayışlarına bağlı göründüğünü fark etti. Buradan, olgunlaşma süreciyle farklı beden bölgelerinin libido enerjisiyle yüklendikleri ölçüde birbiri ardına haz kaynağı oldukları sonucunu çıkardı: önce ağız, sonra anal bölge ve sonunda genital bölge.^[2]

Kuramın evre dizisi tek seferde ortaya konmadı. Üç Deneme'nin İngilizce çevirisinde oral (Freud'un deyişiyle "yamyamca") ve sadistik-anal örgütlenmeler, sonraki bir yazıya gönderme yapılarak "genital öncesi" örgütlenmeler adıyla anlatılır; çocuklukta kısmi dürtülerin genital bölgenin önceliği altında toplanmasının ise çok kusurlu biçimde gerçekleştiği ya da hiç gerçekleşmediği, bu önceliğin kurulmasının cinsel örgütlenmenin son evresi olduğu yazılır. Aynı çeviride "fallik" adı hiç geçmez.^[1] Bugün sınavlarda ezberlenen beş evreli sıralama, kuramın Deutsch ve Krauss gibi yazarların özetlerinde düzenlenmiş hâlidir.^[2]

Freud aynı kitapta çocukluk amnezisine de dikkat çeker: insanların çoğunda yaşamın ilk altı ya da sekiz yılını örten bu unutkanlığı, izlenimlerin bilinçten uzak tutulmasıyla, yani bastırmayla açıklar.^[1] Bu gözlem modern bellek araştırmalarında da incelenen bir olgudur; açıklaması aşağıda ayrıca ele alınıyor.^[3]

Psikoseksüel gelişim dönemleri

Aşağıdaki tablo Deutsch ve Krauss'un özetini izler. Yazarlar, evrelerin basit bir sıralamada görünmeyecek ölçüde birbirinin üzerine bindiğini ve psikanaliz kuramının esas olarak ilk üç evre üzerinde durduğunu, sonraki evrelerin daha az sistemli tanımlandığını vurgular.^[2] Freud'un kendisi de çocuğun cinsel yaşamının çoğunlukla üçüncü ya da dördüncü yılda gözlenebilir biçimde ortaya çıktığını yazar, ama bu dalgalı gelişimin yasaları ve dönemselliği hakkında hiçbir şey bilinmediğini ekler.^[1] Tablodaki yaşlar bu yüzden kesin sınırlar değil, kaba aralıklardır:

Oral dönem

Deutsch ve Krauss oral dönemi iki alt döneme ayırır. Erotik-oral dönem doğumdan yaklaşık sekizinci aya kadar sürer; haz edilgin içe alma yoluyla, emme, yutma ve fiziksel temasla sağlanır. Sadik-oral dönem aşağı yukarı altı ile on sekiz ay arasındadır; dişler ve çeneler öne çıkar, haz ısırma ve çiğneme gibi etkin içe almayla sağlanır. Sütten kesilme ve yeni bir kardeşin doğması bu dönemin tipik engellenmeleridir. Yazarlar oral evreyi bir bütün olarak güven ile güvensizlik arasındaki bir çatışma olarak betimler.^[2] Freud'un özgün metninde oral örgütlenmenin ayırıcı özelliği, cinsel etkinliğin henüz beslenmeden ayrılmamış olmasıdır; parmak emme bu iki etkinliğin ayrıldığı bir kalıntı olarak görülür.^[1]

Anal dönem

Anal dönem de iki alt döneme ayrılır. Sadik-anal dönem aşağı yukarı sekiz aydan yirmi dört aya kadar gider ve haz dışarı atma yoluyla sağlanır. Erotik-anal dönem yaklaşık bir ile dört yaş arasındadır ve haz tutma yoluyla sağlanır. Her ikisinin temel engellenmesi sfinkter eğitimi ve bedene egemen olma zorunluluklarıdır. Erotik-anal döneme bağlanan özellikler arasında düzenden hoşlanma, dik kafalılık, cimrilik, dakiklik ve kararsızlık sayılır; dönem, Erikson'a dayanılarak özerklik ile utanç ve kuşku arasındaki bir çatışma olarak anlatılır.^[2] Freud sadistik-anal örgütlenmede cinsel yaşamı baştan sona kesen karşıtlıkların geliştiğini, ama bunların henüz eril ve dişil değil, etkin ve edilgin olarak adlandırılması gerektiğini yazar.^[1]

Fallik dönem ve Oidipus karmaşası

Fallik dönem yaklaşık üç ile altı yaş arasındadır. Enerji genital bölgede toplanır ve esas olarak karşı cinsten ebeveyne yönelir; bu çatışma Oidipus karmaşasına varır. Deutsch ve Krauss'a göre süperego ancak Oidipus karmaşasının mutlu çözümüyle, yani çocuk karşı cinsten ebeveyne yönelik isteğinden vazgeçip kendi cinsinin yetişkin rollerini yöneten değerleri içselleştirdiğinde olgunluğa ulaşır.^[2] Freud Üç Deneme'de nesne seçiminin iki dönemde gerçekleştiğini yazar: ilki üç ile beş yaş arasında başlar ve gizil dönemle durur ya da geriler; ikincisi ergenlikle başlar ve cinsel yaşamın son biçimini belirler.^[1]

Gizil dönem ve genital dönem

Freud'a göre gizil dönem tam ya da en azından kısmi bir gizilliktir. Bu dönemde sonradan cinsel yaşamı sınırlayacak ve bentler gibi yönünü daraltacak ruhsal güçler gelişir: iğrenme, utanç, ahlaki ve estetik talepler.^[1] Genital dönemde ise ergenlikle birlikte bütün kısmi dürtüler yeni bir cinsel amaç için birleşir ve erojen bölgeler genital bölgenin önceliğine bağlanır.^[1] Deutsch ve Krauss ergenliği, gizil dönemde bastırılan dürtülerin geri döndüğü ve gencin kimliğini kurmak zorunda olduğu bir dönem olarak anlatır; bu noktada Erikson'un psikososyal moratoryum kavramına başvururlar.^[2] Erikson'un evrelerini ve kimlik araştırmalarını Erikson'un psikososyal gelişim kuramı yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.

Kişiliğin yapısı: id, ego ve süperego

Freud kişiliğin yapısal modelini 1923'te yayımlanan Ego ve İd'de ayrıntılandırdı. Bu modelde ego, dış dünyanın etkisini id'e ve onun eğilimlerine ulaştırmaya ve id'de mutlak egemen olan haz ilkesinin yerine gerçeklik ilkesini koymaya çalışır. Freud'a göre ego akıl ve sağduyuyu, id ise tutkuları temsil eder.^[4]

Freud ego ile id arasındaki ilişkiyi bir benzetmeyle anlatır: ego, atın üstün gücünü dizginlemek zorunda olan bir biniciye benzer. Fark şudur: binici bunu kendi gücüyle yapar, ego ise ödünç alınmış güçlerle. Benzetme devam eder: atından ayrılmak istemeyen binici çoğu zaman atı onun gitmek istediği yere yönlendirmek zorunda kalır; ego da id'in istemini sanki kendi istemiymiş gibi eyleme dönüştürür.^[4] Aynı kitapta ego, üç efendiye hizmet eden ve bu yüzden üç tehlikeyle karşı karşıya kalan zavallı bir varlık olarak da betimlenir: dış dünya, id'in libidosu ve süperegonun sertliği. Freud bu üç tehlikeye üç tür kaygının karşılık geldiğini yazar.^[4]

Süperego, Oidipus karmaşasından geriye kalan özdeşimlerin egoda bıraktığı bir çökelti olarak doğar. Çocuk bir zamanlar anne babasına boyun eğmek zorunda kaldığı gibi, ego da süperegonun koyduğu buyruğa boyun eğer.^[4] Freud'un eğitimciler için dikkat çekici bir cümlesi de buradadır: Oidipus karmaşası ne kadar yoğunsa ve disiplin, din eğitimi, okul ve okumanın etkisiyle ne kadar hızlı bastırıldıysa, süperegonun egoya egemenliği sonradan o kadar katı olur; bu egemenlik vicdan ya da bilinçdışı bir suçluluk duygusu biçiminde ortaya çıkar.^[4] Freud'a göre özeleştiri ve vicdan gibi en yüksek sayılan zihinsel etkinlikler de bilinçdışı olabilir.^[4] Ahlak gelişimini bilişsel yargılama üzerinden inceleyen farklı bir yaklaşım için Kohlberg'in ahlak gelişimi kuramı yazısına bakabilirsiniz.

Saplanma, gerileme ve savunma mekanizmaları

Psikoseksüel kuramın klinik açıklama gücü iki kavramdan gelir. Deutsch ve Krauss'a göre gelişimin olağan yolu, bünyesel eğilimler ya da çok yoğun bir erken engellenme veya doyum yaşantısı nedeniyle sapabilir. Aşırı miktarda enerji belirli bir bölgeye saplanabilir ve sonraki evrelere yetersiz enerji kalır; ya da ağır bir engellenmenin etkisiyle enerji acı veren bölgeden uzaklaşır ve bu, gelişimin önceki bir evresine gerilemeye yol açar. Bu açıklamaya göre psikopatolojik belirtiler, kişinin saplandığı ya da gerilediği evreyi yansıtır.^[2]

Savunma mekanizmaları da evrelere göre sıralanır. Onur çevirisindeki tanımlarla yansıtma, kabul edilemez sayılan kendi dürtülerinin dış çevreye atfedilmesidir; karşıt tepki oluşturma, bir dürtünün karşıtına dönüştürülmesidir; yalıtma, düşüncenin duygudan ayrılmasıdır.^[2]

Savunmalar üzerine modern kanıt

Savunma mekanizmaları, kuramın modern psikolojide en çok araştırılan parçasıdır. Cramer'e göre kavram akademik psikolojide uzun yıllar reddedildi; ancak bilişsel psikolojinin bilinçdışı süreçlerin varlığını doğrulaması, savunmalar için gerekli ön koşulu sağladı ve gelişim, kişilik ve sosyal psikologlar savunmalara ilişkin kanıt buldu.^[5]

Baumeister, Dale ve Sommer, yedi Freudcu savunma mekanizmasını sosyal psikoloji araştırmalarıyla karşılaştırdı. İnceleme olağan örneklemlere, uç değil ılımlı savunma biçimlerine ve özsaygıyı tehditten koruma işlevine odaklandı. Karşıt tepki oluşturma, yalıtma ve yadsıma araştırmalarda bol bol gösterildi ve savunma işlevi görüyor gibiydi. Karşıolgusal düşünme anlamındaki yapma-bozma iyi belgelenmişti ama tehdide karşı savunma işlevi görmüyordu. Yansıtma gözleniyordu, ancak yansıtmanın kendisi savunmanın parçası değil yan ürünü olabilirdi. Yer değiştirme anlamlı bir biçimde desteklenmedi; yüceltmeye ise hiçbir kanıt bulunamadı.^[6]

Klinik psikolojide savunmalar olgunluk düzeyine göre gruplandı. Vaillant, psikopatolojiye yalnızca yaşam stresinin değil, kişinin strese kendine özgü tepkisinin yol açtığını savundu ve güvenirlik sorunlarına karşın savunmaların tanıda değerli bir eksen olduğunu yazdı; hastalık hastalığı, hayal kurma, çözülme, eyleme vurma, yansıtma ve edilgin saldırganlık gibi olgunlaşmamış savunmaları özellikle kişilik bozukluklarının anlaşılmasında yararlı buldu.^[7] Andrews, Singh ve Bond, 72 maddelik bir testi 388 kontrol katılımcısına ve 324 hastaya uyguladı ve 20 savunmanın her birini iki maddeyle temsil eden 40 maddelik Savunma Biçimleri Testi'ni geliştirdi. Puanlar cinsiyetten etkilenmiyordu; olgunlaşmamış savunmaların benimsenmesi ise yaşla azalıyordu.^[8] Bu olgun, nevrotik ve olgunlaşmamış savunma ayrımı Freud'un evrelerinden değil, sonraki klinik araştırmalardan gelir.

Okul ve öğretmen açısından Freud

Freud Üç Deneme'de eğitimcilerin tutumunu doğrudan ele alır. Eğitimcilerin çocuğun bütün cinsel dışavurumlarını karşısında pek bir şey yapılamayacak bir "kötülük" olarak gördüğünü yazar; kendisi ise eğitimcilerin korktuğu bu olgulara dikkat edilmesi gerektiğini savunur.^[1] Gizil dönemde kurulan bentlerin eğitimin eseri olduğu izlenimine kapılınabileceğini, eğitimin buna elbette çok katkıda bulunduğunu, ama bu gelişimin gerçekte organik olarak belirlendiğini ve zaman zaman eğitimin yardımı olmadan da gerçekleşebildiğini ekler. Freud'a göre eğitim, ancak organik olarak belirlenmiş bu yolu izlediğinde kendi alanında kalır.^[1]

Gizil dönem, psikanalitik kuramın okulla en doğrudan ilişkili dönemidir. Deutsch ve Krauss'a göre bu dönemde enerji aileden alınıp öğretmen ve aynı cinsten arkadaşlar gibi anne baba vekillerine aktarılır. Dönemin temel korkuları başarısızlık ve yaşıtlarca reddedilmektir. Okul, topluluğun değerlerini çocuğa aktarır ve ailenin kişisel, özel yönelimleri ile geniş topluluğun kişisel olmayan, evrenselci yönelimleri arasında bir geçiş oluşturur. Yaşıt grubu ise statü eşitliğine dayanan ilişkiler kurma olanağı sağlar.^[2] Yazarlar, ilk psikanalistlerin gizil dönemin kendine özgü bir psikopatoloji yaratmadığını düşündüğünü, Erikson'un ise bu dönemin özel tehlikesini aşağılık ve yetersizlik duygusunda gördüğünü aktarır.^[2]

Türkiye'de okul öncesi eğitim programı çocuğun cinsel gelişimine de değinir. Deniz ve Yıldız, MEB'in 2013 Okul Öncesi Eğitim Programını doküman analiziyle inceledi ve programın öğretmene, çocukların gelişim özelliklerine uygun düzenlemeler yapma ve uygun koşullarda fırsat eğitimine yer verme olanağı tanıdığını, cinsel gelişimle ilgili eksik göstergelerin programa eklenebileceğini bildirdi.^[9]

Öğretmen için pratik sonuç ölçülü olmalıdır. Freud'un kendi metni bile gelişimin dönemselliğinin bilinmediğini söyler ve Deutsch ve Krauss evrelerin birbirinin üzerine bindiğini vurgular.^[1][2] Parmak emme ya da düzen tutkusu gibi tek bir davranıştan evre "teşhisi" koymak bu yüzden kuramın kendi sınırlarını da aşar. Andrews ve arkadaşlarının örnekleminde olgunlaşmamış savunmaların yaşla azalması da savunmacı tepkilerin sabit bir özellik değil, yaşla değişen bir örüntü olduğunu düşündürür.^[8]

Modern araştırmalar ne diyor?

Westen, Freud'un sık sık "öldüğü" ilan edilse de bu gömmelerin sağlam bir zemine dayanmadığını savundu. Ona göre eleştirmenler çoğunlukla, klinisyenlerin de büyük bölümünün eskimiş saydığı arkaik bir psikodinamik kuram sürümüne saldırır. Çağdaş psikodinamik kuramın merkezinde beş önerme vardır: bilinçdışı bilişsel, duygusal ve güdüsel süreçler; ikircilik ve çatışan eğilimlerin uzlaşma çözümleri üretmesi; kişilik ve sosyal eğilimlerin çocuklukta kökleri; benlik, başkaları ve ilişkilere dair zihinsel temsiller; gelişimsel dinamikler. Westen, bilişsel, sosyal, gelişim ve kişilik psikolojisindeki geniş bir araştırma birikiminin bu önermelerin birçoğunu desteklediğini yazdı.^[10] Dikkat edilmesi gereken nokta, bu savunmanın oral, anal ve fallik evre dizisini değil, kuramın daha genel önermelerini kapsamasıdır.

Freud'un çocukluk amnezisi gözlemi ise bugün de araştırılıyor, ama açıklaması değişti. Bauer'e göre yetişkinlerin yaşamın ilk üç dört yılından çok az anısı vardır ve anı sayısı yaklaşık yedi yaşa kadar giderek artar. Bu olgu tarihsel olarak ya otobiyografik belleğin geç gelişmesine ya da erken anıları sonradan erişilemez kılan duygusal, bilişsel veya dilsel bir olaya bağlandı. Bauer ikisinin de tek başına yetmediğini savunur ve tamamlayıcı süreçler açıklamasını önerir: kişisel olayları kodlama, saklama ve geri getirme yeteneği erken yaşta yavaş yavaş gelişir, çocuklukta unutma ise yetişkinliğe göre daha hızlıdır.^[3] Howe ve Courage da amneziyi bilişsel bir benlik duygusunun gelişmesi ile olay belleğinin kişiselleşmesi arasındaki ilişkiyle açıkladı.^[11] Freud'un bastırma açıklaması, Bauer'in sözünü ettiği, erken anıların duygusal bir olayla sonradan erişilemez hâle geldiği türden açıklamalara yakındır; Bauer bu tür açıklamaların tek başına yetmediğini savunur.^[3]

Psikanalizin klinik mirası ayrı bir tartışma alanıdır. Shedler, psikodinamik terapinin etki büyüklüklerinin "kanıta dayalı" diye tanıtılan başka terapilerinkiler kadar büyük olduğunu ve hastaların kazanımlarını tedavi sonrasında da koruduğunu savundu.^[12] Ancak bir terapinin işe yaraması, o terapinin dayandığı gelişim kuramının doğru olduğunu göstermez; psikoseksüel evrelerin geçerliği bu tartışmadan bağımsız bir sorudur.

Eleştiriler ve sınırlılıklar

Sınanabilirlik. Kurama yöneltilen en bilinen eleştiri Karl Popper'dan gelir. Popper, 1919'da psikanalize ilişkin kuşkularının nasıl başladığını anlatır: kuramın hayranlarını en çok etkileyen şey açıklama gücüydü; kuram alanındaki hemen her şeyi açıklayabiliyor, hayranlar her yerde doğrulayıcı örnek görüyordu. Popper'a göre akla gelebilecek her vaka Adler'in ya da aynı ölçüde Freud'un kuramıyla yorumlanabiliyordu. Bir çocuğu boğmak için suya iten adam ile çocuğu kurtarmak için canını veren adam, Freudcu terimlerle birincisi bastırma, ikincisi yüceltmeyle aynı kolaylıkla açıklanabiliyordu. Popper'ın vardığı sonuç, Freud'un ve Adler'in kuramlarının sınanamaz ve çürütülemez olduğu, hiçbir insan davranışının onlarla çelişemeyeceğidir.^[13] Popper aynı yerde bunun Freud'un ve Adler'in bazı şeyleri doğru görmedikleri anlamına gelmediğini, söylediklerinin önemli bir bölümünün bir gün sınanabilir bir psikoloji biliminde yer alabileceğini de ekler; ego, süperego ve id için ise bilimsel statü açısından Homeros'un Olimpos öykülerinden daha güçlü bir iddiada bulunulamayacağını, bu kuramların bazı olguları mitler gibi betimlediğini yazar.^[13]

Yöntem ve örneklem. Freud Üç Deneme'nin üçüncü baskısına yazdığı önsözde, kitaptaki her şeyin gündelik tıbbi deneyimden ve psikanalitik araştırmadan geldiğini ve biyolojik araştırmadan bilerek bağımsız tutulduğunu belirtir.^[1] Deutsch ve Krauss da kuramın nevrozlu hastaların tedavisi sırasında yapılan gözlemlerden çıktığını aktarır ve sempatik bir özet içinde bile psikoza hazırlayan çocukluk örüntülerinin kesin olarak ortaya konmadığını kabul eder.^[2] Kuramın gelişim evreleri, çocukların sistemli gözleminden çok yetişkin hastaların analizinden çıkarıldı.^[2][1]

Kanıtın seçiciliği. Savunma mekanizmalarına ilişkin kanıt karışıktır: bazı mekanizmalar desteklenirken yer değiştirme anlamlı bir destek bulamadı, yüceltmeye hiç kanıt bulunamadı.^[6] Çocukluk amnezisi ise güncel açıklamalarda bastırmadan çok bellek gelişimi ve unutma hızıyla açıklanıyor.^[3] Psikodinamik terapinin etkililiği konusunda da tartışma sürüyor: Anestis, Anestis ve Lilienfeld, Shedler'in yöntemsel ayrıntıları geçiştirdiğini, karşıt bulguları görmezden geldiğini ve kanıtın niteliğini ve miktarını abarttığını yazdı.^[14] Thombs ve arkadaşları ise Shedler'in belirli eleştirilere değinmediğini, kısa ve uzun süreli terapileri ayırmadığını ve meta-analizlerin ancak dahil ettikleri çalışmalar kadar güvenilir olduğunu vurguladı.^[15]

Erkek merkezli model. Freud ergenlik bölümünde erkeğin cinsel gelişiminin daha tutarlı ve anlaşılması daha kolay olduğunu, kadında ise bir tür gerilemenin bile ortaya çıktığını yazar.^[1] Deutsch ve Krauss'un özetinde de fallik dönem erkek çocuğun iğdiş edilme korkusu üzerinden anlatılır ve kız çocuğun Oidipus karmaşasını çözmeye daha az güdülenmiş olacağı söylenir.^[2] Kuramın kız çocuklarının gelişimini erkek gelişiminden sapma olarak ele alması, bu tanımların bugün ders kitaplarında dikkatle okunmasını gerektirir.

Araştırmacılar için açık sorular

• Hangi savunma mekanizmaları gerçekten savunma işlevi görüyor, hangileri yalnızca savunmanın yan ürünü? Yapma-bozma ve yansıtma için bu ayrım henüz netleşmedi.^[6]
• Olgunlaşmamış savunmaların yaşla azalması kesitsel verilere dayanıyor; bu azalmanın aynı kişilerde izlenen gelişimsel seyri nasıldır?^[8]
• Türkçe Savunma Biçimleri Testi'nde nevrotik savunma alt ölçeğinin iç tutarlılığı 0,61'de kaldı; eğitim örneklemlerinde bu alt ölçeğin güvenirliği ne ölçüde yeterli?^[16]
• Çocukluk amnezisinde duygusal olarak yoğun erken olayların unutulma hızı, sıradan olaylardan farklı mıdır? Tamamlayıcı süreçler açıklaması bu soruyu açık bırakıyor.^[3]

Türkiye'de araştırmalar

Kuramın Türkçedeki temel ders metinlerinden biri, Bekir Onur'un Deutsch ve Krauss'tan çevirip 1986'da Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi'nde yayımladığı "Psikoseksüel Gelişim Evreleri"dir. Çeviri evreleri alt dönemleriyle, savunma mekanizmalarıyla ve okulun rolüyle birlikte verir; "örtülü dönem", "saplanma", "gerileme" ve "karşıt tepki oluşturma" gibi terimlerin Türkçe eğitim alanyazınındaki kullanımına da bir örnek sunar.^[2]

Bu yazı için incelenen güncel Türkçe çalışmalar evrelerden çok savunma biçimlerine odaklanıyor ve çoğunlukla aynı ölçme aracını kullanıyor. Yılmaz, Gençöz ve Ak, 40 maddelik Savunma Biçimleri Testi'nin Türkçe formunu 85'i depresyon ya da obsesif kompulsif bozukluk tanılı olmak üzere 190 katılımcıyla inceledi. İç tutarlılık olgun savunmada 0,70, nevrotik savunmada 0,61, olgunlaşmamış savunmada 0,83 bulundu. Olgun savunma biçimi depresyon ve kaygı belirtileriyle olumsuz, olgunlaşmamış savunma biçimi olumlu ilişkiliydi; nevrotik savunma kaygıyla ilişkili, depresyonla ilişkisizdi.^[16]

Eğitim alanında Sarı ve Takıl, 18-25 yaş arasındaki 107 Türkçe öğretmenliği öğrencisinde savunma biçimleri ile kitap okuma davranışını karşılaştırdı. Yalnızca olgun savunma biçimi kitap okuma sıklığıyla olumlu ve anlamlı biçimde ilişkiliydi; savunma biçimleri tercih edilen kitap türüne göre farklılaşmadı.^[17] Kaya ve Bozkur, 428 üniversite öğrencisinde kadercilik eğiliminin öz yeterlik inancı ve olgun savunmalarla olumsuz, olgunlaşmamış ve nevrotik savunmalarla olumlu ilişkili olduğunu buldu.^[18]

Kuramın çocukluk yaşantısına verdiği ağırlığı dolaylı yoldan sınayan bir çalışma da Sezer, Sapancı ve Bayram Kuzgun'dan geldi. 18-65 yaş arasındaki 583 kişide fiziksel ihmal olgun, nevrotik ve olgunlaşmamış savunma biçimlerinin üçünü de yordadı. Duygusal istismara uğramış kişiler kaçınan bağlanma da gösterdiğinde olgunlaşmamış savunmaları daha çok kullanıyordu; fiziksel ihmal ile olgunlaşmamış savunma arasındaki ilişkide ise kaygılı-kararsız bağlanma düzenleyici rol oynadı.^[19] Bu bulgular ilişkisel tarama modeliyle elde edilmiş kesitsel bulgulardır; çocukluk yaşantısının savunmaları "nedensel olarak" biçimlendirdiğini tek başına göstermez.

Terimler ve AGS'de sık karıştırılanlar

Türkçe kaynaklarda aynı kavramlar farklı adlarla geçebilir. Arama yaparken ve sınav sorularını okurken bu eşleşmeler işe yarar:^[2][6][19]

MEB'in 8 Ocak 2026 duyurusuna göre AGS'nin "Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi" başlığı gelişim psikolojisini kapsar.^[20] Freud sorularında aşağıdaki ayrımlar özgün kaynaklardan çıkar:

• Yaşlar kesin değildir. Evreler birbirinin üzerine biner; yaş aralıkları kaynaktan kaynağa değişebilir.^[2][1]
• Id haz ilkesine, ego gerçeklik ilkesine göre işler. Süperego ise vicdan ya da bilinçdışı suçluluk duygusu olarak egoya egemen olur.^[4]
• Süperego fallik dönemde, Oidipus karmaşasının çözümüyle olgunlaşır; gizil dönemde kurulan iğrenme, utanç ve ahlaki taleplerle karıştırılmamalıdır.^[2][1]
• Gizil dönemde dürtü yok olmaz. Freud tam ya da en azından kısmi bir gizillikten söz eder; enerji öğretmen ve arkadaşlar gibi aile dışındaki kişilere yönelir.^[1][2]
• Saplanma ile gerileme farklıdır. Saplanmada enerji bir evrede kalır; gerilemede kişi engellenme karşısında önceki bir evreye döner.^[2]
• Freud ile Erikson eşleştirmesi: oral evre güven ile güvensizlik, anal evre özerklik ile utanç ve kuşku, fallik evre girişimcilik ile suçluluk çatışmasına karşılık gelir; gizil dönemin özel tehlikesi ise Erikson'a göre aşağılık ve yetersizlik duygusudur.^[2]

Sonuç

Freud'un psikoseksüel gelişim kuramı kişiliğin köklerini çocuklukta arar; Westen'e göre bu önerme çağdaş psikodinamik kuramın da merkezindedir.^[10] Özgün metinleri okununca ders kitaplarındaki kesin çizgili tablodan daha temkinli bir kuram görülür: yaşlar kaba sınırlardır, evreler üst üste biner ve Freud gelişimin dönemselliğinin bilinmediğini kendisi yazar.^[1] Kuramın evre dizisi sınanamazlık eleştirisinden kurtulamadı; savunma mekanizmalarının bir kısmı ise modern araştırmalarda karşılık buldu.^[13][6] Öğretmen ve araştırmacı için verimli okuma, Westen'in önerdiği gibi, evre şemasını ezberlemek yerine kuramın bilinçdışı süreçler, çatışma ve çocukluk ilişkilerine dair sınanabilir önermelerini ayırmaktır.^[10] Bilişsel gelişimle karşılaştırmak için Piaget'nin bilişsel gelişim kuramı, AGS'nin genel yapısı için AGS nedir? yazısına bakabilirsiniz.

@online{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami},
  langid       = {turkish}
}

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami">
  <p><strong><a href="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami">Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler</a></strong> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). Freud'un psikoseksüel gelişim kuramı: Evreler ve eleştiriler. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>@online{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami},
  langid       = {turkish}
}</pre>
  </details>
</blockquote>

<iframe src="https://bote.web.tr/blog/embed/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami"
  title="Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler: atıf kartı (BÖTE Blog)"
  width="100%" height="360" loading="lazy"
  style="border:0;max-width:680px"></iframe>

> **[Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler](https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami)** · BÖTE Blog
>
> BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). Freud'un psikoseksüel gelişim kuramı: Evreler ve eleştiriler. *BÖTE Blog*. https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami

```bibtex
@online{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami},
  langid       = {turkish}
}
```

const bibtex = `@online{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami},
  langid       = {turkish}
}`;

export function BoteAtif() {
  return (
    <blockquote className="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami">
      <p><a href="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami"><strong>Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler</strong></a> · BÖTE Blog</p>
      <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). Freud'un psikoseksüel gelişim kuramı: Evreler ve eleştiriler. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami</p>
      <details>
        <summary>BibTeX</summary>
        <pre>{bibtex}</pre>
      </details>
    </blockquote>
  );
}

<script setup>
const bibtex = `@online{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<template>
  <blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami">
    <p><a href="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami"><strong>Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler</strong></a> · BÖTE Blog</p>
    <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). Freud'un psikoseksüel gelişim kuramı: Evreler ve eleştiriler. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami</p>
    <details>
      <summary>BibTeX</summary>
      <pre>{{ bibtex }}</pre>
    </details>
  </blockquote>
</template>

<script>
  const bibtex = `@online{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami">
  <p><a href="https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami"><strong>Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler</strong></a> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). Freud'un psikoseksüel gelişim kuramı: Evreler ve eleştiriler. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>{bibtex}</pre>
  </details>
</blockquote>

// Sayfanızda <div id="bote-atif"></div> bulunmalı.
const yanit = await fetch("https://bote.web.tr/blog/atif/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami.json");
const atif = await yanit.json();

const kutu = document.getElementById("bote-atif");
const baslik = Object.assign(document.createElement("a"), { href: atif.url, textContent: atif.title });
const apa = Object.assign(document.createElement("p"), { textContent: atif.apa });
const bib = Object.assign(document.createElement("pre"), { textContent: atif.bibtex });
kutu.append(baslik, apa, bib);

import requests

atif = requests.get("https://bote.web.tr/blog/atif/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami.json", timeout=10).json()

print(atif["apa"])  # APA 7
with open("kaynaklar.bib", "a", encoding="utf-8") as bib:
    bib.write(atif["bibtex"] + "\n")  # BibTeX

% 1) BibTeX kaydını kaynaklar.bib dosyasına ekleyin:
%    @online{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami,
%      author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
%      title        = {Freud'un Psikoseksüel Gelişim Kuramı: Evreler ve Eleştiriler},
%      organization = {BÖTE Blog},
%      year         = {2026},
%      date         = {2026-09-27},
%      url          = {https://bote.web.tr/blog/freud-psikoseksuel-gelisim-kurami},
%      langid       = {turkish}
%    }

% 2) Belgede APA 7 biçemiyle kullanın:
\documentclass{article}
\usepackage[style=apa]{biblatex}
\addbibresource{kaynaklar.bib}
\begin{document}
Ayrıntı için bkz. \parencite{bote-freud-psikoseksuel-gelisim-kurami}.
\printbibliography
\end{document}