1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları

1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu, Türkiye'de eğitim hukukunun çerçeve metnidir: millî eğitimin genel amaçları madde 2'de, temel ilkeleri madde 4-17'de yazılıdır. Bu rehber iki soruya cevap verir: bu maddelerin güncel metni nedir ve 1973'ten bugüne hangileri, hangi kanunla değişmiştir. Ayrıca kanunun AGS mevzuat testindeki yerini ÖSYM belgesine göre gösterir.

1739 sayılı kanun nedir?

Kanun 14 Haziran 1973'te kabul edildi ve 24 Haziran 1973 tarihli, 14574 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı.^{[1, 2]} Madde 1'e göre kanun; millî eğitimin amaç ve ilkelerini, eğitim sisteminin genel yapısını, öğretmenlik mesleğini, okul bina ve tesislerini, eğitim araç ve gereçlerini ve Devletin eğitim ve öğretimdeki görev ve sorumluluğunu "bir sistem bütünlüğü içinde" kapsar.^[1] Madde 63'e göre yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir.^[1]

Yapı şöyledir. Birinci Kısım'ın birinci bölümü amaçlara (madde 2-3), ikinci bölümü temel ilkelere (madde 4-17) ayrılmıştır. İkinci Kısım sistemin genel yapısını verir: madde 18 sistemi örgün ve yaygın eğitim olmak üzere iki ana bölüme ayırır, sonraki maddeler okul öncesi, ilköğretim, ortaöğretim ve yükseköğretimi tanımlar.^[1] Üçüncü Kısım öğretmenlik mesleğini düzenler; bu kısımdaki madde 43 ve 45 artık yürürlükte değildir (aşağıda).^[1]

Kanun metninde numaralı 64 madde bulunur; bunlara madde 50/A, Ek Madde 1 ve Geçici Madde 1-4 eklenmiştir (Geçici Madde 2 mülgadır).^[1] Bir okuma uyarısı: madde 60'a göre maddelerin kenar başlıkları yalnızca konuyu ve sıralamayı gösterir, kanun metnine dahil değildir.^[1] "Laiklik" ya da "Planlılık" gibi ilke adları bu nedenle maddenin kendisi değil, kenar başlığıdır; ilkenin içeriği madde metnindedir.

Genel amaçlar: madde 2

Madde 2, Türk Milletinin bütün fertlerinin üç doğrultuda yetiştirilmesini hedefler.^[1] Birincisi yurttaşlık boyutudur: Atatürk inkılap ve ilkelerine ve Anayasa'da ifadesini bulan Atatürk milliyetçiliğine bağlı; millî, ahlaki, insani, manevi ve kültürel değerleri benimseyen ve geliştiren; insan haklarına ve Anayasa'nın başlangıcındaki temel ilkelere dayanan demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devleti olan Türkiye Cumhuriyeti'ne karşı görev ve sorumluluklarını bilen yurttaşlar.^[1]

İkinci bent kişilik boyutudur. Beden, zihin, ahlak, ruh ve duygu bakımından dengeli ve sağlıklı gelişmiş; hür ve bilimsel düşünme gücüne ve geniş bir dünya görüşüne sahip; insan haklarına saygılı, kişilik ve teşebbüse değer veren, topluma karşı sorumluluk duyan, yapıcı, yaratıcı ve verimli kişilerdir.^[1] Üçüncü bent hayata hazırlıktır: ilgi, istidat ve kabiliyetleri geliştirerek gerekli bilgi, beceri, davranış ve birlikte iş görme alışkanlığı kazandırmak ve kişiyi kendisini mutlu kılacak, topluma katkı yapacak bir meslek sahibi yapmak.^[1]

Madde 2 bu üç bentten sonra iki ucu birbirine bağlar: kanun, Türk vatandaşlarının ve toplumunun refah ve mutluluğunu artırmayı, millî birlik içinde kalkınmayı hızlandırmayı ve Türk Milletini çağdaş uygarlığın yapıcı, yaratıcı, seçkin bir ortağı yapmayı amaçlar.^[1] Madde 3 ise çeşitli derece ve türdeki kurumların özel amaçlarının bu genel amaçlara ve temel ilkelere uygun belirleneceğini söyler.^[1] Yani genel amaç ve ilkeler, program ve kurum düzeyindeki bütün düzenlemeler için bağlayıcı üst çerçevedir.

Temel ilkeler: madde 4-17

Madde 4-17 on dört ilke sayar. Aşağıdaki tablo ilkeleri güncel metne göre özetler; kısa özetler madde metninin yerini tutmaz.^[1]

Eşitlik ve erişim ilkeleri

Madde 4, 7, 8 ve 9 erişimi düzenler. Madde 7 hakkı yalnızca ilköğretim için verir; ilköğretim sonrası kurumlardan vatandaşlar "ilgi, istidat ve kabiliyetleri ölçüsünde" yararlanır.^[1] Madde 8 eşitliği tek başına bir ilke olarak bırakmaz, araca bağlar: maddi imkândan yoksun başarılı öğrencilerin en yüksek kademelere kadar öğrenim görmesi için parasız yatılılık, burs, kredi ve başka yollarla yardım yapılır; özel eğitime ve korunmaya muhtaç çocuklar için özel tedbir alınır.^[1] Madde 9, gençlerin eğitimi yanında yetişkinlerin sürekli eğitimini de bir eğitim görevi sayar.^[1]

Programın dayanağı olan ilkeler

Madde 5, 6, 10, 11, 12 ve 13 programın neye dayanacağını söyler. Yöneltme ilkesinin (madde 6) güncel metni, 4306 sayılı Kanunla değiştirilmiştir: ortaöğretim kurumlarına hazırlık sınıfları konulabilir; yöneltmede ve başarının ölçülmesinde rehberlik hizmetlerinden ve objektif ölçme ve değerlendirme yöntemlerinden yararlanılır.^{[1, 3]} Bilimsellik ilkesi (madde 13) verimlilik artışının "bilimsel araştırma ve değerlendirmelere dayalı" yapılmasını ister; aynı madde ders programlarının, eğitim yöntemlerinin ve ders araç gereçlerinin bilimsel ve teknolojik esaslara göre sürekli geliştirilmesini de ister.^[1]

Planlama ve örgütlenme ilkeleri

Madde 14 planlamayı eğitim-insangücü-istihdam ilişkisine bağlar ve eğitim kurumlarının yer, personel, bina, donatım ve kapasite standartlarının önceden belirlenmesini ister.^[1] Madde 16 başlığı "Okul ile ailenin işbirliği" iken 5917 sayılı Kanunun 17. maddesiyle "Eğitim kampüsleri ve okul ile ailenin işbirliği" olmuştur; velilerin bağış yapmaya zorlanamayacağı hükmü bu maddededir.^[1] Madde 17 millî eğitimin amaçlarını yalnız okullarda değil evde, çevrede ve işyerlerinde de gerçekleştirmeyi hedefler.^[1]

Sonraki değişiklikler ve güncel metin

Mevzuat Bilgi Sistemi'ndeki güncel metin, 1739 sayılı Kanuna ek ve değişiklik getiren mevzuatın yürürlük tarihlerini liste olarak verir. Aşağıdaki tablo bu listeden amaç ve ilkeleri, ayrıca öğretmenlik ve kademeleri ilgilendiren başlıca değişiklikleri seçer.^[1]

Resmî Gazete künyesi doğrulanan dört kanun şunlardır: 2842 sayılı Kanun 18 Haziran 1983 tarihli ve 18081 sayılı, 4306 sayılı Kanun 18 Ağustos 1997 tarihli ve 23084 sayılı, 6287 sayılı Kanun 11 Nisan 2012 tarihli ve 28261 sayılı, 7180 sayılı Kanun 5 Temmuz 2019 tarihli ve 30822 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.^{[4, 3, 5, 6]} Diğerlerinde yalnızca kanunun kendi listesindeki yürürlük tarihi verilmiştir. 4+4+4 değişikliğinin ayrıntısı için 4+4+4 eğitim sistemi yazısına bakın.

Öğretmenlik kısmında madde 43 ve 45 "Mülga: 3/2/2022 - 7354/10 md." işaretini taşır; madde 44 (eğitim yüksekokulu açma yetkisi) metinde durur ve 700 sayılı KHK'nin 62. maddesiyle yetki Cumhurbaşkanına geçmiştir.^[1] Öğretmenlik mesleğinin bugünkü düzenlemesi için 7528 sayılı Kanunu inceleyen AGS mevzuat konuları yazısına bakın.

1973 metni ile güncel metin

Amaç ve ilke maddelerinin bugünkü hâli 1973'tekinden farklıdır. Fark, kanunu yalnızca güncel metinden öğrenenlerin gözünden kaçar.^{[2, 4, 1]}

Madde 12'deki fark özellikle kayda değerdir: 1973 metninde din eğitimi ve öğrenimi kişilerin, küçüklerde yasal temsilcilerin isteğine bağlıydı; güncel metinde ilköğretim okulları ile lise ve dengi okullarda din kültürü ve ahlak öğretimi zorunlu dersler arasında sayılır.^{[2, 1]} Madde 4'e "engellilik" ibaresi 6518 sayılı Kanunun 11. maddesiyle eklenmiştir.^[1]

AGS'de 1739 sayılı kanun

ÖSYM'nin AGS konu dağılımında mevzuat başlığı altında dört metin sayılır: Anayasa (Kanun No. 2709) ve insan hakları hukuku, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu, 222 sayılı İlköğretim ve Eğitim Kanunu ve 7528 sayılı Öğretmenlik Mesleği Kanunu; başlığın yaklaşık ağırlığı %10'dur.^[7] Testin 80 soru olduğu düşünülürse bu yaklaşık 8 soruya karşılık gelir (hesap). Belge, dört metin arasındaki soru dağılımını vermez; "temel ilkeler" ya da "genel amaçlar"ın payı bu belgeden çıkarılamaz.

Aynı belgede "Eğitim Bilimleri ve Türk Millî Eğitim Sistemi" başlığı altında "Türk Millî Eğitim Sisteminin Genel Yapısı" konusu da yer alır; ağırlığı %37,5 olan bu başlığın kanunla ilişkisi, kanunun ikinci kısmının (madde 18 ve sonrası) sistemi örgün ve yaygın eğitim olarak yapılandırmasıdır.^{[7, 1]} Hangi kanun maddesinin hangi alt konuya düştüğünü ÖSYM belgesi söylemez; bu eşleştirme yazarın okumasıdır.

Çalışma için metin temelli üç öneri çıkar. Birincisi, ilkeleri kenar başlığıyla değil madde numarası ve metinle birlikte öğrenin; kenar başlıkları kanun metnine dahil değildir.^[1] İkincisi, güncel metin ile eski kaynak kitapların farkına dikkat edin: madde 4 ("engellilik"), madde 12 ve madde 43-45 gibi yerler değişmiştir.^[1] Üçüncüsü, ilkelerin birbirine bağlandığı yerleri çalışın: madde 4 ile 8 (eşitlik ve imkân), madde 7 ile 9 (hak ve süreklilik). Mevzuat testinin genel çalışma planı için AGS mevzuat konuları yazısı yeterlidir; burada tekrarlanmadı.

Türkiye'de alanyazın

Genel amaçlar, ölçek ve görüş çalışmalarında ölçüt olarak kullanılmıştır. Sezer (2020), madde 2'deki genel amaçlara dayanan bir "Eğitim Amaçları Ölçeği" geliştirmiş ve 259 lisans öğrencisinden toplanan veriyle amaçların gerçekleşme düzeyini araştırmıştır; millî değerleri benimseyen, vatanını ve milletini seven yurttaş yetiştirmeye ilişkin amaçlar diğer alt boyutlardan yüksek, hür ve bilimsel düşünme gücüne ve geniş bir dünya görüşüne sahip bireyler yetiştirme amacı görece düşük, mesleğe hazırlama boyutu ise "oldukça düşük" bulunmuştur.^[8]

Soykut ve Arslantaş (2023), 2019-2020 öğretim yılında Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Eğitim Fakültesi'nde 4. sınıfa devam eden 27 öğretmen adayıyla (17 kadın, 10 erkek) görüşme yapmıştır. Adaylar sorumluluk sahibi vatandaş, kültür ve değerlere bağlılık ve kişisel mutluluk temalarında olumlu, Atatürk inkılap ilkeleri ve milliyetçiliğine bağlılık temasında ise olumsuz görüş bildirmiştir; görüşleri biçimlendiren etkenler öğretim elemanları, ders içerikleri ve etkinliklerdir.^[9]

Kemerkaya ve Meydan (2026), 2024 Sosyal Bilgiler Öğretim Programı'ndaki 4.-7. sınıflara ait 71 öğrenme çıktısını 1739 sayılı Kanunun genel amaçlarıyla karşılaştırmış ve programın genel amaçlara yönelik içerik barındırdığı sonucuna varmıştır.^[10] Doğru (2023) ise kanun maddelerini sosyal ve kültürel bütünleşme bağlamında doküman incelemesiyle çözümlemiştir.^[11]

Bu çalışmaların sınırı açıktır: Soykut ve Arslantaş tek fakültede 27 kişiyle, Sezer ise kendi geliştirdiği ölçekle çalışmıştır; sonuçlar Türkiye geneline genellenemez. Kemerkaya ve Meydan'ınki bir belge incelemesidir; öğrencilerin gerçekte ne öğrendiğini ölçmez. İlk üç çalışma genel amaçları (madde 2) ele alır; temel ilkelerin (madde 4-17) uygulanmasına ilişkin ampirik bir çalışma, bu yazının hazırlığında yapılan OpenAlex taramasında bulunamamıştır. Bu bir boşluk işareti olabilir, ancak tarama kapsamlı bir sistematik derleme değildir.

Uluslararası belgelerle karşılaştırma

Madde 7 ve 9'un uluslararası karşılığı, 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin 26. maddesidir: herkes eğitim hakkına sahiptir, eğitim en azından ilk ve temel aşamalarda parasız olmalı, ilköğretim zorunlu olmalıdır.^[12] Bildirge eğitimin amacını "insan kişiliğinin tam gelişmesi" ve insan hakları ile temel özgürlüklere saygının güçlendirilmesi olarak koyar; bu, 1739'un madde 2'deki kişilik ve insan hakları vurgusuyla örtüşür.^{[12, 1]}

UNESCO'nun 1960 tarihli Eğitimde Ayrımcılığa Karşı Sözleşmesi, ayrımcılığı ırk, renk, cinsiyet, dil, din, siyasal veya diğer görüş, ulusal veya toplumsal köken, ekonomik durum ya da doğuma dayalı ve eğitimde eşit muameleyi bozan her ayrım, dışlama, sınırlama veya tercih olarak tanımlar.^[13] Sözleşmenin 2. maddesi, iki cinsiyet için ayrı kurumları, eşdeğer erişim, aynı nitelikte öğretim kadrosu ve tesis sağlanması koşuluyla ayrımcılık saymaz.^[13] 1739'un madde 15'i de aynı dengeyi kurar: karma eğitim esastır, eğitimin türüne ve imkâna göre bazı okullar tek cinsiyete ayrılabilir.^[1] Madde 4'ün ayrım listesi (dil, ırk, cinsiyet, engellilik, din) sözleşmedekinden farklıdır: "engellilik" yalnız madde 4'te, "renk", "siyasal veya diğer görüş" ve "doğum" yalnız sözleşmede sayılır; bu farkın hukuki sonucu bu yazının konusu değildir.^{[1, 13]}

@online{bote-1739-sayili-kanun,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-11-01},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun},
  langid       = {turkish}
}

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun">
  <p><strong><a href="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun">1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları</a></strong> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 1 Kasım). 1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>@online{bote-1739-sayili-kanun,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-11-01},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun},
  langid       = {turkish}
}</pre>
  </details>
</blockquote>

<iframe src="https://bote.web.tr/blog/embed/1739-sayili-kanun"
  title="1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları: atıf kartı (BÖTE Blog)"
  width="100%" height="360" loading="lazy"
  style="border:0;max-width:680px"></iframe>

> **[1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları](https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun)** · BÖTE Blog
>
> BÖTE Editör Ekibi. (2026, 1 Kasım). 1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları. *BÖTE Blog*. https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun

```bibtex
@online{bote-1739-sayili-kanun,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-11-01},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun},
  langid       = {turkish}
}
```

const bibtex = `@online{bote-1739-sayili-kanun,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-11-01},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun},
  langid       = {turkish}
}`;

export function BoteAtif() {
  return (
    <blockquote className="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun">
      <p><a href="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun"><strong>1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları</strong></a> · BÖTE Blog</p>
      <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 1 Kasım). 1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun</p>
      <details>
        <summary>BibTeX</summary>
        <pre>{bibtex}</pre>
      </details>
    </blockquote>
  );
}

<script setup>
const bibtex = `@online{bote-1739-sayili-kanun,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-11-01},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<template>
  <blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun">
    <p><a href="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun"><strong>1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları</strong></a> · BÖTE Blog</p>
    <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 1 Kasım). 1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun</p>
    <details>
      <summary>BibTeX</summary>
      <pre>{{ bibtex }}</pre>
    </details>
  </blockquote>
</template>

<script>
  const bibtex = `@online{bote-1739-sayili-kanun,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-11-01},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun">
  <p><a href="https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun"><strong>1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları</strong></a> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 1 Kasım). 1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>{bibtex}</pre>
  </details>
</blockquote>

// Sayfanızda <div id="bote-atif"></div> bulunmalı.
const yanit = await fetch("https://bote.web.tr/blog/atif/1739-sayili-kanun.json");
const atif = await yanit.json();

const kutu = document.getElementById("bote-atif");
const baslik = Object.assign(document.createElement("a"), { href: atif.url, textContent: atif.title });
const apa = Object.assign(document.createElement("p"), { textContent: atif.apa });
const bib = Object.assign(document.createElement("pre"), { textContent: atif.bibtex });
kutu.append(baslik, apa, bib);

import requests

atif = requests.get("https://bote.web.tr/blog/atif/1739-sayili-kanun.json", timeout=10).json()

print(atif["apa"])  # APA 7
with open("kaynaklar.bib", "a", encoding="utf-8") as bib:
    bib.write(atif["bibtex"] + "\n")  # BibTeX

% 1) BibTeX kaydını kaynaklar.bib dosyasına ekleyin:
%    @online{bote-1739-sayili-kanun,
%      author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
%      title        = {1739 Sayılı Kanun: Millî Eğitimin Temel İlkeleri ve Amaçları},
%      organization = {BÖTE Blog},
%      year         = {2026},
%      date         = {2026-11-01},
%      url          = {https://bote.web.tr/blog/1739-sayili-kanun},
%      langid       = {turkish}
%    }

% 2) Belgede APA 7 biçemiyle kullanın:
\documentclass{article}
\usepackage[style=apa]{biblatex}
\addbibresource{kaynaklar.bib}
\begin{document}
Ayrıntı için bkz. \parencite{bote-1739-sayili-kanun}.
\printbibliography
\end{document}