EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim

23 Mart 2020 sabahı Türkiye'de 18 milyonu aşkın öğrenci okula değil televizyona ve bilgisayara yöneldi. Okulların salgın nedeniyle kapanmasının ardından eğitim, TRT'deki üç yeni kanal ve Eğitim Bilişim Ağı (EBA) üzerinden sürdü. EBA o güne kadar FATİH Projesi'nin bir bileşeniydi; birkaç gün içinde ülkenin ana okulu hâline geldi. Bu yazı EBA'nın ne olduğunu, FATİH içindeki yerini, salgın döneminde resmî rakamlarla nasıl kullanıldığını ve araştırmaların bu deneyim hakkında ne söylediğini anlatıyor.

EBA nedir?

EBA (Eğitim Bilişim Ağı), Millî Eğitim Bakanlığı'nın öğretmenlere, öğrencilere ve velilere yönelik dijital eğitim platformudur. Kökeni FATİH Projesi'ne dayanır: MEB'in 2015 raporuna göre FATİH kapsamında e-içeriklerin sağlanması, "ana kumanda merkezi" olarak EBA üzerinden gerçekleşiyordu. İçerikler iki platformda sunuluyordu: öğretmen, öğrenci ve velilere web üzerinden bilgi paylaşımı ortamı sağlayan EBA Portal ve FATİH kapsamında dağıtılan tabletlerde yüklü gelen uygulama marketi EBA Market.^[1] YEĞİTEK'in 2018 raporu da EBA'nın, etkileşimli tahtalarla uyumlu eğitim içeriklerini elektronik ortamda sunmak ve öğrencilerin bilgiye erişimini kolaylaştırmak amacıyla kurulduğunu belirtir.^[2] Alanyazında EBA'nın kuruluş tarihi 2012 olarak verilir.^[3] Aydın ve Atasoy'un tanımıyla EBA, YEĞİTEK aracılığıyla öğretmen ve öğrencilerin kullanımına sunulan bir çevrim içi eğitim platformudur; içeriklerin yanında öğrenci takibi, canlı ders ve ölçme-değerlendirme etkinlikleri gibi özellikler sunar ve salgın ve afet dönemlerinde yurt çapında eğitimin verildiği başlıca adrese dönüşür.^[4] FATİH'in genel çerçevesi için FATİH Projesi nedir? yazısına bakabilirsiniz.

Salgından önce EBA'nın kullanımı sınırlıydı. 2015'te MEB'in 24.170 öğretmenle yaptığı araştırmada öğretmenlerin yüzde 60,9'u EBA'yı "genel olarak" biliyordu; etkileşimli tahtayı az kullanan öğretmenler en büyük neden olarak EBA'da derslerine uygun yeterli içerik bulunmamasını gösteriyordu.^[1] Siirt'te 2018'de yapılan bir çalışma da EBA kullanımının anaokulunda çok az, ilkokulda düşük, ortaokul ve lisede daha yüksek olduğunu buldu. Öğretmenler EBA'yı derse hazırlık, soru sorma ve konu anlatımı için kullanıyor, ancak paylaşım yapmıyor ve içerik üretimine katkı sunmuyordu.^[5]

Salgında EBA: 23 Mart 2020

Okulların kapanmasından kısa süre sonra, 19 Mart 2020'de Millî Eğitim Bakanı, uzaktan eğitimin 23 Mart'ta başlayacağını ve merkezinde televizyon ile internetin olacağını açıkladı. Bakana göre erişimde en hızlı araç televizyondu; ancak yalnızca televizyonla tam bir eğitim yapılamayacağının farkındaydılar. Bakan ayrıca sınavların yüz yüze işlenen konulardan yapılacağını duyurdu.^[6] Televizyon yayınları erişim düşünülerek tasarlandı: Bakana göre hanelerin yüzde 30'undan biraz fazlası SD, geri kalanı HD televizyon kullandığı için altı kanal alındı; üçü HD, üçü SD yayın yapacaktı. EBA'yı kullanabilmeleri için öğrencilere 8 GB ücretsiz internet hakkı sağlandı. Bakan, internet erişimindeki sınırlılıklar nedeniyle herkesin internet, telefon ya da bilgisayar bulabileceğini varsayamayacaklarını, bu yüzden uzaktan eğitimin merkezinin televizyon olduğunu söyledi.^[6]

MEB'e göre Türkiye, salgın nedeniyle milyonlarca öğrenciye ulusal çapta uzaktan eğitim başlatan Çin'den sonraki ikinci ülke oldu. TRT'de üç yeni kanal (TRT EBA TV İlkokul, Ortaokul ve Lise) açıldı ve kapasitesi artırılan EBA üzerinden 18 milyonun üzerinde öğrenci için uzaktan eğitime 23 Mart'ta başlandı.^[7] Bu süreçte öğretmen ile öğrenciyi buluşturan canlı sınıf uygulaması devreye alındı; 8. ve 12. sınıf öğrencileri için LGS ve YKS konularını kapsayan programlar hazırlandı; sanat, spor, bilim ve rehberlik etkinlikleri ile bir veli kuşağı da yayınlara eklendi. Üniversiteye hazırlanan öğrenciler için yapay zekâyla güçlendirilen EBA Akademik Destek modülü de yoğun talep gördü.^[7] 2019-2020 öğretim yılının uzaktan eğitim süreci 19 Haziran 2020'de sona erdi.^[8]

Rakamlarla uzaktan eğitim

YEĞİTEK her öğretim yılının sonunda uzaktan eğitimin rakamlarını açıkladı. Aşağıdaki tablo iki dönemi karşılaştırıyor:

Veri notu: 2019-2020 sütunu YEĞİTEK'in 19 Haziran 2020, 2020-2021 sütunu 21 Haziran 2021 tarihli "Sayılarla uzaktan eğitim" açıklamasından. 2020-2021 canlı ders sayısı 19 Haziran 2021'e kadardır; ders videosu sayısı o öğretim yılı için hazırlananlardır. "Aktif kullanım"ın tanımı açıklamalarda verilmemiştir. Erişim: 27.09.2026.^[8][9]

Rakamların en dikkat çekici yanı, canlı derslerdeki sıçramadır. İlk dönemde uzaktan eğitimin merkezinde televizyon yayınları vardı; 2020-2021'de canlı ders sayısı yaklaşık 48 katına çıktı.^[6] Aktif öğrenci sayısı da 7,4 milyondan 12,9 milyona yükseldi.^[8][9] 23 Mart 2020'den 18 Haziran 2021'e kadar EBA toplam 23.769.308.322 kez ziyaret edildi; EBA TV kanallarında toplam 18.377 saat yayın yapıldı ve 11.523 ders videosu hazırlandı.^[9] Uzaktan eğitim tek bir araçtan değil, birbirini tamamlayan bileşenlerden oluşuyordu: ilkokul, ortaokul ve lise için üç ayrı EBA TV kanalı, canlı derslerin yapıldığı EBA platformu, EBA Akademik Destek ve telefonlardan erişim için EBA Mobil uygulaması. EBA Mobil ilk dönem sonunda Android'de 16,7 milyon, iOS'ta 1,8 milyon kez indirilmişti; Haziran 2021'de bu sayılar 31 milyon ve 3,1 milyona ulaştı.^[8][9] MEB'e göre EBA ilk dönemde yaklaşık 3,1 milyar tıklanmayla Türkiye'de en çok ziyaret edilen 10. site, dünyada en çok ziyaret edilen 3. eğitim sitesi oldu.^[7]

Erişim eşitsizliği ve destek önlemleri

Uzaktan eğitim, internete ve cihaza erişimi olmayan öğrenciler için en büyük riski taşıyordu. YEĞİTEK'e göre bu öğrenciler için 15.352 EBA Destek Noktası ve 189 gezici EBA Destek Noktası kuruldu. Ayrıca 25 GB GSM internet hizmeti olan 664.157 tablet bilgisayar dağıtıldı ve 105.000 sınıf için web kamerası gönderildi.^[9]

Bu önlemlere karşın öğretmenler erişimi en büyük sorun olarak gördü. EBA üzerinden ders veren lise öğretmenlerine göre sistemin etkin kullanılmasının önündeki en büyük engeller internet sorunları, donanım yetersizlikleri, öğretmenlerin deneyimsizliği ve teknoloji kullanma becerilerinin zayıflığıydı. Aynı öğretmenler EBA'nın zengin içeriğini, canlı ders ve soru paylaşımı olanağını ve öğrenciyi izleyebilmeyi güçlü yönler olarak saydı.^[10] 385 K-12 öğretmeniyle 2019-2020 öğretim yılı sonunda yapılan bir araştırma da zorlukların iki temada toplandığını gösterdi: teknoloji (erişim, sistem, yeterlik) ve pedagoji (etkileşim, güdülenme, sınıf yönetimi). Öğretmenler bu zorluklara karşı çeşitli stratejiler geliştirdi.^[11]

Veliler, öğrenciler ve öğretmenler ne dedi?

Karadeniz'de bir ildeki 257 ilkokul velisiyle yapılan çalışmada veliler evde uzaktan eğitimi bu süreçteki en iyi çözüm olarak gördü; derslerin içeriğini, süresini ve hızını uygun buldu. Ancak günde iki dersin az olduğunu, çocukların dikkatinin çevresel etkenlerle dağıldığını, ödev verilmediği için konuların tekrar edilmediğini ve telefondan bağlanırken sorun yaşandığını vurguladılar.^[12] Çalışmaya katılan velilerin yarısına yakınının üniversite mezunu olması, bulguların daha avantajlı ailelerin deneyimini yansıtabileceğini de gösteriyor.^[12]

Çeşitli okullarda görev yapan 49 sınıf öğretmeniyle yapılan bir durum çalışması, salgından sonra öğretmenlerin EBA'yı daha çok kullandığını ve salgın öncesine göre EBA'ya daha olumlu baktığını gösterdi. Öğretmenler içeriklerin niteliğini, sayısını ve konulara dengeli dağılımını, ölçme-değerlendirme etkinliklerinin sayısını ve canlı derslerin niteliğini değerlendirdi; EBA'nın salgında önemli bir görev üstlendiğini, ama geliştirilmesi gereken yönleri de olduğunu belirtti.^[4]

Ortaöğretimde 12 öğrenci, 12 veli ve 12 öğretmenle yapılan bir çalışma, EBA ve TRT EBA TV ile yürütülen sürecin organizasyon, içerik, öğretmen, materyal türü ve zamanlama gibi konularda olumlu yönlerinin yanında, işleyişte aksaklıklara yol açan ve geliştirilmesi gereken yönlerinin de olduğunu buldu. Yazarlar, salgın sonrasında da ortaöğretim düzeyinde sürdürülebilir ve nitelikli bir uzaktan eğitim sistemi kurmak için bu yönlerin dikkate alınmasını önerdi.^[13]

EBA üzerine yapılan araştırmaların kendisi de salgınla birlikte arttı. Altan ve Bahadır, EBA'nın kurulduğu 2012'den 2021'e kadar matematik eğitiminde EBA kullanımını ele alan 12 lisansüstü tezi ve 32 makaleyi tematik içerik analiziyle inceledi. Çalışmalar 2019 ve 2021 yıllarında yoğunlaşıyordu ve en çok matematik öğretmenleriyle yapılmıştı; yazarlara göre salgın sürecinde uzaktan eğitimin önem kazanması, EBA'nın öne çıkmasına ve bu konudaki çalışmaların artmasına yol açtı.^[3]

Salgının izleri: okul kapanmaları ve sonrası

Okul kapanmalarının uzunluğu, uluslararası karşılaştırmalarda da görülüyor. PISA 2022'de Türkiye'deki 15 yaşındaki öğrencilerin yüzde 61'i okul binalarının COVID-19 nedeniyle üç aydan uzun süre kapalı kaldığını bildirdi.^[14] Salgından sonraki tablo ise farklı: TALIS 2024'e göre Türkiye'deki ortaokul öğretmenlerinin yalnızca yüzde 7'si son bir ayda en az bir dersin karma ya da çevrim içi işlendiği okullarda çalışıyordu; OECD ortalaması yüzde 16'dır.^[15]

Bu iki veri birlikte okunduğunda, salgın döneminde kurulan geniş altyapının salgın sonrasında gündelik okul yaşamına sınırlı ölçüde taşındığı düşünülebilir.^[15] Canlı derslerin ve EBA'nın salgın dönemindeki ölçeği ile bugünkü kullanım arasındaki fark, uzaktan eğitim deneyiminin kalıcı bir karma öğrenme modeline ne ölçüde dönüştüğü sorusunu açık bırakıyor.^[13][9]

Değerlendirme: EBA deneyiminden dersler

EBA deneyimi, FATİH Projesi'nde kurulan dijital altyapının bir kriz anında hızla ölçeklenebildiğini gösterdi: kullanıcı sayıları milyonlara, canlı dersler yüz milyonlara çıktı.^[9] Ancak aynı deneyim, FATİH'in eski sorunlarının salgında da sürdüğünü gösterdi. Salgından önce e-içerik eksikliği ve düşük katılım olarak görülen sorunlar, salgın sırasında internet, donanım ve öğretmen yeterliği sorunları olarak yeniden ortaya çıktı.^[1][5][10]

Araştırmalardan çıkan üç ders öne çıkıyor. Birincisi, erişim önlemleri gerekli ama yeterli değildir; destek noktaları ve tabletler dağıtılsa da öğretmenler erişimi başlıca sorun olarak gördü.^[9][10] İkincisi, uzaktan eğitimin sorunları yalnızca teknik değil, pedagojiktir: etkileşim, güdülenme ve sınıf yönetimi, çevrim içi ortamda yeni beceriler gerektirir.^[11] Üçüncüsü, velilerin ve öğrencilerin memnuniyeti ailelerin koşullarına göre değişebilir; araştırmaların örneklemleri çoğu zaman daha avantajlı grupları yansıtır.^[12]

Sonuç

EBA, FATİH Projesi'nin e-içerik merkezi olarak kuruldu ve COVID-19 salgınında Türkiye'nin uzaktan eğitim altyapısının omurgası oldu. Resmî rakamlar, ilk dönemde 7,4 milyon, ikinci dönemde 12,9 milyon öğrencinin EBA'yı aktif kullandığını gösteriyor.^[1][8][9] Araştırmalar ise bu ölçeğin arkasında erişim, donanım ve pedagojik uyum sorunlarının sürdüğünü ortaya koyuyor.^[10][11] Salgın sonrasında karma ve çevrim içi öğretimin okullarda sınırlı kalması, EBA deneyiminden kalıcı bir model çıkarma işinin henüz tamamlanmadığını düşündürüyor.^[15] Uzaktan eğitimin kavramsal çerçevesi için uzaktan eğitim nedir? yazısına bakabilirsiniz.

@online{bote-eba-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/eba-nedir},
  langid       = {turkish}
}

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir">
  <p><strong><a href="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir">EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim</a></strong> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). EBA nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve salgında uzaktan eğitim. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/eba-nedir</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>@online{bote-eba-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/eba-nedir},
  langid       = {turkish}
}</pre>
  </details>
</blockquote>

<iframe src="https://bote.web.tr/blog/embed/eba-nedir"
  title="EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim: atıf kartı (BÖTE Blog)"
  width="100%" height="360" loading="lazy"
  style="border:0;max-width:680px"></iframe>

> **[EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim](https://bote.web.tr/blog/eba-nedir)** · BÖTE Blog
>
> BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). EBA nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve salgında uzaktan eğitim. *BÖTE Blog*. https://bote.web.tr/blog/eba-nedir

```bibtex
@online{bote-eba-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/eba-nedir},
  langid       = {turkish}
}
```

const bibtex = `@online{bote-eba-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/eba-nedir},
  langid       = {turkish}
}`;

export function BoteAtif() {
  return (
    <blockquote className="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir">
      <p><a href="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir"><strong>EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim</strong></a> · BÖTE Blog</p>
      <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). EBA nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve salgında uzaktan eğitim. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/eba-nedir</p>
      <details>
        <summary>BibTeX</summary>
        <pre>{bibtex}</pre>
      </details>
    </blockquote>
  );
}

<script setup>
const bibtex = `@online{bote-eba-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/eba-nedir},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<template>
  <blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir">
    <p><a href="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir"><strong>EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim</strong></a> · BÖTE Blog</p>
    <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). EBA nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve salgında uzaktan eğitim. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/eba-nedir</p>
    <details>
      <summary>BibTeX</summary>
      <pre>{{ bibtex }}</pre>
    </details>
  </blockquote>
</template>

<script>
  const bibtex = `@online{bote-eba-nedir,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-27},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/eba-nedir},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir">
  <p><a href="https://bote.web.tr/blog/eba-nedir"><strong>EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim</strong></a> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 27 Eylül). EBA nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve salgında uzaktan eğitim. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/eba-nedir</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>{bibtex}</pre>
  </details>
</blockquote>

// Sayfanızda <div id="bote-atif"></div> bulunmalı.
const yanit = await fetch("https://bote.web.tr/blog/atif/eba-nedir.json");
const atif = await yanit.json();

const kutu = document.getElementById("bote-atif");
const baslik = Object.assign(document.createElement("a"), { href: atif.url, textContent: atif.title });
const apa = Object.assign(document.createElement("p"), { textContent: atif.apa });
const bib = Object.assign(document.createElement("pre"), { textContent: atif.bibtex });
kutu.append(baslik, apa, bib);

import requests

atif = requests.get("https://bote.web.tr/blog/atif/eba-nedir.json", timeout=10).json()

print(atif["apa"])  # APA 7
with open("kaynaklar.bib", "a", encoding="utf-8") as bib:
    bib.write(atif["bibtex"] + "\n")  # BibTeX

% 1) BibTeX kaydını kaynaklar.bib dosyasına ekleyin:
%    @online{bote-eba-nedir,
%      author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
%      title        = {EBA Nedir? Eğitim Bilişim Ağı ve Salgında Uzaktan Eğitim},
%      organization = {BÖTE Blog},
%      year         = {2026},
%      date         = {2026-09-27},
%      url          = {https://bote.web.tr/blog/eba-nedir},
%      langid       = {turkish}
%    }

% 2) Belgede APA 7 biçemiyle kullanın:
\documentclass{article}
\usepackage[style=apa]{biblatex}
\addbibresource{kaynaklar.bib}
\begin{document}
Ayrıntı için bkz. \parencite{bote-eba-nedir}.
\printbibliography
\end{document}