Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük

Bir eğitim videosuna arka plan müziği eklemek, slayttaki metni sesli okumak ya da bir şemanın etiketlerini ayrı bir lejanda toplamak öğrenmeyi nasıl etkiler? Çoklu ortam öğrenme araştırmaları bu soruları deneysel olarak sınayan en geniş eğitim teknolojisi alanyazınlarından birini oluşturur. Bu yazı, alanın üç kuramsal dayanağını, ilkelerin meta-analizlerdeki etki büyüklüklerini, bu bulgulara yöneltilen yöntemsel eleştirileri ve Türkiye'deki çalışmaları bir araya getiriyor.

Kuramsal temel: üç tanım, üç kuram

Çoklu ortam öğrenme, Mayer'in tanımıyla sözcüklerden (yazılı ya da sözlü) ve resimlerden (durağan ya da hareketli görseller) birlikte öğrenmedir. Mayer'in çoklu ortam öğrenmenin bilişsel kuramı üç varsayıma dayanır: görsel ve işitsel bilgi ayrı kanallarda işlenir; her kanalın aynı anda işleyebileceği bilgi sınırlıdır; anlamlı öğrenme, ilgili bilginin seçilmesi, düzenlenmesi ve ön bilgiyle bütünleştirilmesinden oluşan etkin işleme gerektirir.^[1] Kuramın merkezindeki "çoklu ortam ilkesi" basittir: insanlar sözcükler ve resimler birlikte sunulduğunda yalnızca sözcüklerden daha iyi öğrenir.

Kanal ayrımının kökeni Paivio'nun ikili kodlama kuramına dayanır. Clark ve Paivio'ya göre sözel ve sözel olmayan bilgi, birbiriyle bağlantılı ama ayrı iki temsil sisteminde tutulur; bir kavramın hem sözel hem imgesel olarak kodlanması onu hatırlamayı kolaylaştırır.^[2] Mayer'in kuramı bu ayrımı duyusal kanallar üzerinden yeniden yorumlar: ayrım, bilginin türünden çok hangi duyudan geldiğine dayanır.

Üçüncü dayanak, Sweller'in 1988'de problem çözme çalışmalarından yola çıkarak geliştirdiği bilişsel yük kuramıdır. Sweller, geleneksel problem çözme alıştırmalarının çalışma belleğini çözüm aramaya harcatarak şema edinimini engelleyebileceğini gösterdi.^[3] Sweller, van Merriënboer ve Paas kuramı bilişsel mimari üzerinden sistemleştirdi ve yükü üç türe ayırdı: konunun kendi karmaşıklığından doğan içsel yük, kötü tasarımdan doğan dışsal yük ve anlamlı öğrenmeye harcanan çabayı karşılayan etkili yük.^[4] Tasarımcının görevi dışsal yükü azaltmak, içsel yükü yönetmek ve etkili yükü desteklemektir. Mayer de ilkelerini aynı mantıkla üç amaca göre gruplar: dışsal işlemeyi azaltan, zorunlu işlemeyi yöneten ve üretici işlemeyi destekleyen ilkeler.^[1]

Terimler

Tarihsel gelişim: deney odasından meta-meta-analize

Çizelgede alanın gelişim mantığı görülüyor. 1990'lara kadar kuramsal çerçeve kuruldu; 2000'lerin başında laboratuvar deneylerinden türetilen ilkeler öğretim tasarımcılarına yönelik öneri listelerine dönüştü.^[5] Mayer ve Moreno'nun dokuz yolu bu dönüşümün iyi bir örneğidir: işlemeyi kanallar arasında paylaştırma, bölümleme, ön alıştırma, ayıklama, işaretleme, hizalama, gereksiz tekrarı kaldırma, eşzamanlama ve bireyselleştirme. Her biri, belirli bir aşırı yük durumuna karşı önerilmiş bir tasarım kararıdır; bu nedenle ilkeler bağlamdan koparılıp genel kurallar olarak uygulandığında amaçladıkları sorunu çözmeyebilir. 2005'ten sonra alan, tekil deneylerden meta-analitik birikime geçti; bu geçiş hem ilkelerin güvenilirliğini artırdı hem de yayın yanlılığı gibi sorunları görünür kıldı.^{[7, 12]} Bugün ilkelerin kanıt düzeyini ayrı ayrı değerlendirmek mümkündür ve bir sonraki bölüm bunu yapıyor. Mayer'in kitabının 2020 tarihli üçüncü baskısı da bu birikimi ilkelerin amaçlarına göre yeniden düzenleyen güncel başvuru kaynağıdır.^[1] Aynı dönemde kuramın kendisine yönelik eleştiriler de olgunlaştı: bilişsel yükün nasıl ölçüleceği ve kuramın hangi bulguyu öngöremeyeceği soruları, ilkelerin sınırlarını belirleyen tartışmanın merkezine yerleşti.^[10]

İlkeler ve kanıt: meta-analizler ne söylüyor?

Alanın bütüncül tablosunu Noetel ve arkadaşlarının derlemelerin derlemesi veriyor. Çalışma 29 derlemeyi, bu derlemelerdeki 1.189 çalışmayı ve 78.177 katılımcıyı birleştirmiş; 11 tasarım ilkesinin öğrenme üzerinde anlamlı ve olumlu etkisi, 5 ilkenin de bilişsel yükün yönetimini anlamlı biçimde iyileştirdiği sonucuna ulaşmıştır. En büyük kazançlar ikinci dildeki videolara altyazı eklemek, zamansal ve mekânsal yakınlık ve işaretleme ilkelerinde görülmüş; modalite, animasyon, tutarlılık, bölümleme, kişiselleştirme, pedagojik ajanlar ve sözel gereksiz tekrar ilkeleri için de sağlam kanıt bulunmuştur.^[14] Tabloda tekil ilkelerin meta-analitik bulguları özetleniyor.

Bu sayıların iki ortak özelliği var. Birincisi, etkiler öğrenme türüne göre değişir: işaretlemenin hatırlama üzerindeki etkisi transfer üzerindeki etkisinin yaklaşık bir buçuk katıdır.^[13] Bir tasarım ilkesinin "işe yaradığı" söylenirken hangi sonuç değişkeninin kastedildiği belirtilmelidir. İkincisi, etkiler koşula bağlıdır. Ginns'in düzenleyici analizlerinde modalite etkisi öğe etkileşimi yüksek, yani karmaşık görevlerde d = 0,72 iken basit görevlerde d = 0,10'a düşmüş; sunum hızını öğrencinin belirlediği durumlarda ise etki ortadan kalkmıştır.^[7] Kısacası ilkeler evrensel kurallar değil, belirli koşullarda güçlenen eğilimlerdir.

Eleştiriler ve sınırlılıklar

Yayın yanlılığı. Reinwein, modalite etkisini 86 bağımsız etkiyle yeniden incelediğinde genel etkinin Ginns'in bulgusunun neredeyse yarısına (d = 0,38) indiğini, yayın yanlılığını düzelten kırp ve doldur (trim and fill) yöntemiyle ise d = 0,20'ye düştüğünü gösterdi.^[12] Bu, alanın en bilinen ilkelerinden birinin etkisinin ilk meta-analizde olduğundan belirgin biçimde küçük olabileceği anlamına gelir. Aynı soru öteki ilkeler için de sorulmalıdır: anlamlı sonuç veren deneylerin daha kolay yayımlanması, meta-analitik ortalamaları şişirir.

Ölçme sorunu. De Jong, bilişsel yük kuramının kavramsal, yöntemsel ve uygulamaya dönük sorunlarını tartıştığı makalesinde, yaygın kullanılan tek maddelik zihinsel çaba ölçüsünün yükün kaynağını ayırt edemediğini vurguladı: öğrencinin bildirdiği çabanın konunun zorluğundan mı, sunumun kötülüğünden mi yoksa öğrenmeye yönelik etkinlikten mi kaynaklandığı bilinemez.^[10] Yük türleri ayrı ölçülemediği sürece kuramın temel öngörüleri doğrudan sınanamaz.

Hatırlama ile transfer arasındaki fark. İlkelerin etkisi derin öğrenmede yüzeysel öğrenmeye göre daha küçük olabilir. İşaretleme meta-analizinde transfer etkisi hatırlama etkisinin yaklaşık üçte ikisi kadardır.^[13] Bir materyalin "etkili" olduğunu söyleyen çalışmalarda hangi sonuç değişkeninin ölçüldüğüne bakmak, bulgunun eğitsel değerini doğru okumak için gereklidir.

Kavramsal esneklik. Schnotz ve Kürschner, kuramın bazı bulgulara birbiriyle çelişen açıklamalar üretmeye izin verdiğini, bu yüzden bulgulardan yapılan genellemelerin sorgulanabilir hâle geldiğini savundu. Onlara göre bilişsel yükü azaltmak her zaman öğrenmeyi artırmaz; bazen bozabilir. Yazarlar kuramı Vygotski'nin yakınsak gelişim alanı ve örtük öğrenme araştırmaları açısından yeniden ele almayı önerdi.^[9]

Uzmanlığın ters etkisi. Kalyuga ve arkadaşları, yeni başlayanlara yarayan bütünleşik anlatım ve açıklamaların, konuyu bilen öğrencilerde gereksiz bilgi hâline gelip onları zorlayabildiğini gösterdi.^[6] Bu sınır koşulu, ilkelerin öğrenenin ön bilgisinden bağımsız "en iyi uygulama" listeleri olarak sunulmasının yanıltıcı olabileceğini gösterir; aynı ilke bir grupta öğrenmeyi desteklerken başka bir grupta engelleyebilir.

Türkiye'de alanyazın

Türkiye'de çoklu ortam ilkeleri hem deneysel araştırmalarda hem de ulusal eğitim içeriklerinin değerlendirilmesinde kullanılıyor. Çoşğun ve Satıcı, tutarlılık, gereksiz tekrar, işaretleme ve mekânsal ile zamansal yakınlık ilkelerinden oluşan "konu dışı işlemeyi azaltma" ilkelerinin etkisini deneysel olarak sınamıştır. Bu ilkelerin uygulanmadığı çoklu ortamın öğrenenlerde daha yüksek bilişsel yüke yol açtığı ve öğrenme transferini olumsuz etkilediği bulunmuştur.^[15] Bu sonuç, uluslararası meta-analizlerin yönüyle tutarlıdır ve Türkçe materyallerle elde edilmiş olması bakımından önemlidir. Desenin güçlü bir yanı, bilişsel yükü hatırlama ve transferle birlikte ölçmesidir; böylece yükteki değişimin hangi öğrenme sonucuna yansıdığı aynı çalışmada görülebilir.

İlkelerin ulusal içerikleri değerlendirmek için kullanılmasına örnek olarak İşbulan ve arkadaşlarının çalışması gösterilebilir: araştırmacılar Eğitim Bilişim Ağı'nda (EBA) yer alan çoklu ortam uygulamalarını, uzman görüşleriyle geliştirdikleri bir değerlendirme rubriğiyle çoklu ortam öğrenme ilkeleri açısından incelemiştir.^[16] Ulusal ölçekte kullanılan bir platformun içeriklerinin bu gözle değerlendirilmesi, ilkelerin yalnızca laboratuvar bulgusu değil, eğitim politikası için de bir kalite ölçütü olabileceğini gösterir.

Türkçe ölçek. Bilişsel yük araştırmalarındaki ölçme sorununa Türkçe bir yanıt, Türel ve Alpsülün'ün uyarlama çalışmasıdır. Leppink ve arkadaşlarının içsel, dışsal ve etkili yükü ayrı ölçen ölçeği Türkçeye uyarlanmış; uzaktan eğitim alan 221 ön lisans öğrencisinden toplanan veriyle üç faktörlü yapı doğrulayıcı faktör analiziyle desteklenmiş, Cronbach alfa katsayıları alt boyutlarda 0,86 ile 0,98 arasında bulunmuştur.^[17] Bu ölçek, de Jong'un vurguladığı "yük türlerini ayrı ölçme" ihtiyacına Türkçe araştırmalarda yanıt verebilecek bir araçtır.^[10]

Terim kullanımı Türkçe alanyazında dağınıktır: "çoklu ortam", "çok ortamlı" ve "multimedya" birbirinin yerine kullanılır; contiguity için hem "yakınlık" hem "bitişiklik", extraneous için hem "dışsal" hem "konu dışı" tercih edilir. Sistematik tarama yapacak araştırmacının bu varyantları birlikte taraması gerekir.

Uygulama: sınıfta ve araştırmada

Sınıf örneği: bir slaytı yeniden tasarlamak

Bir bilişim teknolojileri öğretmeninin bilgisayar donanımı slaytında başlık, altı maddelik yoğun bir metin, bir anakart fotoğrafı ve alt köşede parça adlarını sıralayan bir lejant olduğunu düşünelim. Öğretmen metni sesli olarak birebir okuyor, arka planda da müzik çalıyor. İlkelere göre yeniden tasarım şöyle olur: müzik ve süs görselleri kaldırılır (tutarlılık); parça adları lejanttan alınıp fotoğraftaki yerlerine yazılır (mekânsal yakınlık); öğretmen yazılı metni okumak yerine şemayı sözlü olarak anlatır ve ekranda yalnızca anahtar sözcükler kalır (gereksiz tekrar ve modalite); anlatılan parça o anda okla gösterilir (işaretleme ve zamansal yakınlık).^[5] İşaretleme ve yakınlık, meta-analizlerde en güçlü desteği alan ilkeler olduğu için önceliklidir.^[14] Aynı mantık eğitim videolarına da uygulanır: uzun bir anlatımı öğrencinin kendi hızıyla ilerleyebileceği kısa bölümlere ayırmak (bölümleme) ve resmî bir dil yerine konuşma dili kullanmak (kişiselleştirme), derlemelerin derlemesinde sağlam kanıt bulunan ilkeler arasındadır.^[14] Sınıfın konuyu önceden bilen bölümü için ise aynı destekler gereksiz kalabilir; ileri düzey öğrencilere daha az yönlendirilmiş bir etkinlik sunmak uzmanlığın ters etkisini hesaba katar.^[6]

Araştırma örneği: desen ve ölçme

Bir ilkenin etkisini sınayacak araştırmacı için alanyazın dört yöntemsel ders sunar. Birincisi, sonuç değişkenleri ayrılmalıdır: hatırlama ve transfer ayrı ölçülmeli, çünkü etkiler aralarında belirgin biçimde değişir.^[13] İkincisi, yük türleri ayrı ölçülmelidir; Türkçe çalışmalarda bunun için uyarlanmış üç faktörlü ölçek kullanılabilir.^[17] Üçüncüsü, düzenleyiciler desene yerleştirilmelidir: ön bilgi düzeyi ve sunum hızı (sistem hızlı ya da öğrenci hızlı), ilkelerin etkisini tersine çevirebilecek koşullardır; 2 × 2 faktöriyel desenler bu etkileşimi doğrudan sınar.^{[7, 6]} Dördüncüsü, yayın yanlılığına karşı önceden kayıtlı (preregistered) çalışmalar ve anlamlı çıkmayan sonuçların da raporlanması, ilkelerin gerçek etkisini tahmin etmek için gereklidir.^[12] Uzun süreli sınıf uygulamaları ve gecikmeli testler, laboratuvar bulgularının okul ortamına aktarılıp aktarılmadığını sınamanın yoludur.

Araştırmacılar için açık sorular

1. İlkelerin gerçek etki büyüklüğü ne kadar? Modalite etkisinin yayın yanlılığı düzeltmesiyle d = 0,72 düzeyinden 0,20'ye inmesi, öteki ilkelerin meta-analitik ortalamalarının da benzer bir sınamadan geçirilmesi gerektiğini gösteriyor.^{[7, 12]} Türkçe yayımlanmış çalışmaların yayın yanlılığı analizleriyle birlikte meta-analitik olarak birleştirilmesi, Türkiye'ye özgü ilk sayısal tabloyu verebilir. Tezlerin de dahil edilmesi, yayımlanmamış ya da anlamsız çıkmış sonuçları kapsayarak yanlılığı azaltmanın bir yoludur.
2. Bilişsel yük türleri gerçekten ayrı ölçülebiliyor mu? Tek maddelik çaba ölçülerinin yükün kaynağını ayırt edememesi kuramın temel öngörülerini sınamayı zorlaştırıyor; Türkçe uyarlamanın uzaktan eğitim alan ön lisans öğrencileriyle yapılmış olması, ölçeğin farklı yaş gruplarında ve yüz yüze sınıflarda geçerliğinin ayrıca sınanmasını gerektiriyor.^{[10, 17]}
3. Yükü azaltmak her zaman yararlı mı? Kuramın çelişkili açıklamalara izin vermesi ve yük azaltmanın bazen öğrenmeyi bozması, öğrenmeyi zorlaştırarak derinleştiren yük ile gereksiz dışsal yük arasındaki sınırın nasıl çizileceği sorusunu açık bırakıyor.^[9]
4. İlkeler ön bilgiyle nasıl etkileşiyor? Uzmanlığın ters etkisi, aynı materyalin öğrenenin ön bilgisine göre uyarlanması gerektiğini gösteriyor; uyarlanabilir sistemlerde bu uyarlamanın hangi ölçütle yapılacağı belirsiz.^[6] Ön bilgi testine göre farklı sürümlerin sunulduğu desenler, ilkelerin kimin için geçerli olduğunu doğrudan gösterebilir.
5. Laboratuvar bulguları okul sınıfına ne ölçüde aktarılıyor? Derlemelerin derlemesi ilkelerin çoğunu destekliyor; bu desteğin okul sınıflarında ve uzun süreli öğrenmede de geçerli olup olmadığı ayrıca sınanmalıdır. Ulusal içerik platformlarında ilkelere uygunluğun öğrenci başarısıyla ilişkisini inceleyen çalışmalar bu soruya Türkiye'den yanıt verebilir.^{[14, 16]} Örneğin rubrikle ilkelere uygunluğu puanlanan içeriklerin, aynı içeriği izleyen öğrencilerin ünite sonu başarısıyla ilişkilendirilmesi, laboratuvar bulgularının okul ölçeğinde karşılığını gösteren ilk kanıtlardan biri olabilir.

Bu soruların ortak noktası, çoklu ortam araştırmasının "hangi ilke işe yarar?" sorusundan "hangi ilke, kimin için, hangi sonuçta ve hangi koşulda işe yarar?" sorusuna geçmesi gerektiğidir.^{[7, 13]}

@online{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-25},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri},
  langid       = {turkish}
}

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri">
  <p><strong><a href="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri">Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük</a></strong> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 25 Eylül). Çoklu ortam öğrenme ilkeleri: Mayer ve bilişsel yük. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>@online{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-25},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri},
  langid       = {turkish}
}</pre>
  </details>
</blockquote>

<iframe src="https://bote.web.tr/blog/embed/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri"
  title="Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük: atıf kartı (BÖTE Blog)"
  width="100%" height="360" loading="lazy"
  style="border:0;max-width:680px"></iframe>

> **[Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük](https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri)** · BÖTE Blog
>
> BÖTE Editör Ekibi. (2026, 25 Eylül). Çoklu ortam öğrenme ilkeleri: Mayer ve bilişsel yük. *BÖTE Blog*. https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri

```bibtex
@online{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-25},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri},
  langid       = {turkish}
}
```

const bibtex = `@online{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-25},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri},
  langid       = {turkish}
}`;

export function BoteAtif() {
  return (
    <blockquote className="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri">
      <p><a href="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri"><strong>Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük</strong></a> · BÖTE Blog</p>
      <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 25 Eylül). Çoklu ortam öğrenme ilkeleri: Mayer ve bilişsel yük. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri</p>
      <details>
        <summary>BibTeX</summary>
        <pre>{bibtex}</pre>
      </details>
    </blockquote>
  );
}

<script setup>
const bibtex = `@online{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-25},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<template>
  <blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri">
    <p><a href="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri"><strong>Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük</strong></a> · BÖTE Blog</p>
    <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 25 Eylül). Çoklu ortam öğrenme ilkeleri: Mayer ve bilişsel yük. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri</p>
    <details>
      <summary>BibTeX</summary>
      <pre>{{ bibtex }}</pre>
    </details>
  </blockquote>
</template>

<script>
  const bibtex = `@online{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri,
  author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
  title        = {Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük},
  organization = {BÖTE Blog},
  year         = {2026},
  date         = {2026-09-25},
  url          = {https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri},
  langid       = {turkish}
}`;
</script>

<blockquote class="bote-atif" cite="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri">
  <p><a href="https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri"><strong>Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük</strong></a> · BÖTE Blog</p>
  <p>BÖTE Editör Ekibi. (2026, 25 Eylül). Çoklu ortam öğrenme ilkeleri: Mayer ve bilişsel yük. <i>BÖTE Blog</i>. https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri</p>
  <details>
    <summary>BibTeX</summary>
    <pre>{bibtex}</pre>
  </details>
</blockquote>

// Sayfanızda <div id="bote-atif"></div> bulunmalı.
const yanit = await fetch("https://bote.web.tr/blog/atif/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri.json");
const atif = await yanit.json();

const kutu = document.getElementById("bote-atif");
const baslik = Object.assign(document.createElement("a"), { href: atif.url, textContent: atif.title });
const apa = Object.assign(document.createElement("p"), { textContent: atif.apa });
const bib = Object.assign(document.createElement("pre"), { textContent: atif.bibtex });
kutu.append(baslik, apa, bib);

import requests

atif = requests.get("https://bote.web.tr/blog/atif/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri.json", timeout=10).json()

print(atif["apa"])  # APA 7
with open("kaynaklar.bib", "a", encoding="utf-8") as bib:
    bib.write(atif["bibtex"] + "\n")  # BibTeX

% 1) BibTeX kaydını kaynaklar.bib dosyasına ekleyin:
%    @online{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri,
%      author       = {{BÖTE Editör Ekibi}},
%      title        = {Çoklu Ortam Öğrenme İlkeleri: Mayer ve Bilişsel Yük},
%      organization = {BÖTE Blog},
%      year         = {2026},
%      date         = {2026-09-25},
%      url          = {https://bote.web.tr/blog/coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri},
%      langid       = {turkish}
%    }

% 2) Belgede APA 7 biçemiyle kullanın:
\documentclass{article}
\usepackage[style=apa]{biblatex}
\addbibresource{kaynaklar.bib}
\begin{document}
Ayrıntı için bkz. \parencite{bote-coklu-ortam-ogrenme-ilkeleri}.
\printbibliography
\end{document}