---
title: "Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf"
url: https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir
author: BÖTE Editör Ekibi
published: 2026-10-31
updated: 2026-10-31
category: Eğitim Bilimleri ve Kuramlar
description: "Üstbiliş (bilişötesi) nedir? Flavell'in tanımı, bilişin bilgisi ve düzenlenmesi, Üstbilişsel Farkındalık Envanteri, ölçme sorunları ve sınıfta öğretimi."
---

# Üstbiliş Nedir? Bilişin Bilgisi, Düzenlenmesi ve Sınıf

> Üstbiliş (bilişötesi) nedir? Flavell'in tanımı, bilişin bilgisi ve düzenlenmesi, Üstbilişsel Farkındalık Envanteri, ölçme sorunları ve sınıfta öğretimi.

Yazan: BÖTE Editör Ekibi · Yayın: 2026-10-31 · Güncelleme: 2026-10-31 · 3 dk okuma · https://bote.web.tr/blog/ustbilis-nedir

## Özet

- Üstbiliş, kişinin **kendi düşünmesine dair bilgisi** ve onu **izleyip düzenlemesi**; kavramı Flavell 1979'da tanımladı.
- İki bileşen: **bilişin bilgisi** (ne biliyorum, hangi strateji ne zaman işe yarar) ve **bilişin düzenlenmesi** (planlama, izleme, değerlendirme).
- Schraw ve Dennison'ın **52 maddelik** Üstbilişsel Farkındalık Envanteri en yaygın ölçeklerden biri.
- Ölçmek zor: öz bildirim ölçekleri gerçek davranışla her zaman örtüşmüyor (Veenman ve ark. 2006).
- Sınıfta: düşünmeyi sesli modellemek, kendini sınama ve yansıtma soruları.

Üstbiliş (bilişötesi), kısaca "düşünme hakkında düşünme": bir öğrencinin neyi bildiğini, neyi bilmediğini fark etmesi ve buna göre çalışma biçimini ayarlaması. Başarılı öğrencileri diğerlerinden ayıran özelliklerden biri olarak görülüyor. Bu yazı kavramın kökenini, bileşenlerini, nasıl ölçüldüğünü ve sınıfta nasıl geliştirileceğini anlatıyor.[1]

## Kavramın kökeni

Üstbiliş kavramını gelişim psikoloğu John Flavell 1979'da *American Psychologist*'teki makalesiyle yeni bir araştırma alanı olarak tanımladı. Flavell üstbilişsel bilgiyi kişinin kendisi, görevler ve stratejiler hakkındaki bilgisi olarak; üstbilişsel deneyimleri ise bir bilişsel etkinlik sırasında yaşanan farkındalıklar (örneğin "bunu anlamadım" hissi) olarak ayırdı ve çocukların bu yetiyi gelişim içinde kazandığını vurguladı.[1]

## İki bileşen

Sonraki çalışmalar üstbilişi iki ana bileşende topladı. Schraw ve Dennison'ın çerçevesine göre:[2]

| Bileşen | Alt boyutlar | Örnek |
|---|---|---|
| Bilişin bilgisi | Bildirimsel, işlemsel ve koşulsal bilgi | "Tarih konularını tablo yaparak daha iyi hatırlıyorum" |
| Bilişin düzenlenmesi | Planlama, bilgi yönetimi, izleme, hata ayıklama, değerlendirme | Okurken anlamadığı yerde durup geri dönmek |

Veri notu: Schraw ve Dennison (1994); örnekler bizim.

Koşulsal bilgi özellikle önemli: bir stratejiyi bilmek yetmiyor, **ne zaman ve neden** kullanılacağını bilmek gerekiyor. Örneğin iki öğrenci de "özet çıkarmayı" biliyor olabilir; ama yalnız biri, sınavda kavramlar arası ilişki sorulacaksa özet yerine kavram haritası yapmanın daha işe yarayacağını fark ediyor. Bilişin düzenlenmesi ise bu bilgiyi eyleme geçiriyor: plan yapmak, çalışırken anlayıp anlamadığını izlemek, bir şey ters gidince stratejiyi değiştirmek ve sonunda sonucu değerlendirmek.[2]

## Nasıl ölçülür?

En yaygın araçlardan biri Schraw ve Dennison'ın 1994'te geliştirdiği **Üstbilişsel Farkındalık Envanteri**: 52 madde, iki ana faktör (bilişin bilgisi ve bilişin düzenlenmesi).[2] Envanter Türkçeye de uyarlandı ve Türkiye'deki birçok çalışmada kullanılıyor.

Ama ölçme zor bir konu. Veenman, Van Hout-Wolters ve Afflerbach'ın kavramsal değerlendirmesine göre öz bildirim ölçekleri, öğrencinin görev sırasında gerçekte ne yaptığıyla her zaman örtüşmüyor; insanlar kendi stratejilerini olduğundan farklı bildirebiliyor. Yazarlar sesli düşünme ve görev sırasındaki gözlem gibi "çevrim içi" ölçümlerin, öz bildirim gibi "çevrim dışı" ölçümlerden davranışı daha iyi yordadığını belirtiyor.[3]

## Gelişim içinde üstbiliş

Flavell kavramı gelişimsel bir çerçevede ortaya koydu: küçük çocuklar bir şeyi anlayıp anlamadıklarını izlemekte zorlanıyor, bu yeti yaşla ve deneyimle gelişiyor.[1] Bu, üstbilişin sabit bir özellik değil, eğitimle geliştirilebilecek bir beceri olduğu anlamına geliyor. Veenman ve arkadaşları da üstbilişsel becerilerin hem genel hem alana özgü yanları olduğunu, yani matematikte gelişen izleme becerisinin kısmen okuma gibi başka alanlara da aktarılabildiğini tartışıyor.[3]

Sınıf açısından bu iki sonuç doğuruyor. Birincisi, üstbilişsel stratejileri erken yaşta, basit sorularla ("anladım mı, nereden biliyorum?") öğretmeye başlamak mümkün. İkincisi, stratejiler soyut olarak değil, bir dersin içeriğine gömülü olarak öğretildiğinde daha kalıcı oluyor: okuma dersinde anlama izleme, matematikte çözüm kontrolü, fen deneyinde tahmin ve sonuç karşılaştırması gibi.

## Neden önemli?

Üstbilişin en somut yansıması çalışma alışkanlıklarında görülüyor. Öğrenciler en çok yeniden okuma ve altını çizme gibi yararı düşük tekniklere başvuruyor; kendini sınama ve aralıklı tekrar gibi yararı yüksek teknikleri daha az kullanıyor.[4] Bunun bir nedeni üstbilişsel bir yanılsama: Roediger ve Karpicke'nin deneylerinde metni yeniden okuyan öğrenciler hatırlayacaklarını olduğundan fazla tahmin etti, önceden sınanan öğrenciler ise bir hafta sonra daha fazlasını hatırladı.[5] Yani iyi bir üstbiliş, "bildiğini sanmak" ile "bilmek" arasındaki farkı görebilmek.

## Sınıfta üstbiliş

Üstbiliş öğretilebiliyor. Dignath ve Büttner'in ilkokul ve ortaokuldaki müdahale çalışmalarını birleştiren meta-analizi, üstbilişsel stratejileri açıkça öğreten öz düzenleme eğitimlerinin başarı ve strateji kullanımına olumlu katkı yaptığını gösterdi.[6] Sınıfta işe yarayan uygulamalar:

- **Sesli düşünme:** Öğretmenin bir problemi çözerken "önce neyi biliyorum, neyi bulmam gerekiyor" diye düşünme sürecini sesli anlatması.
- **Planlama soruları:** Göreve başlamadan "bu görev ne istiyor, hangi stratejiyi kullanacağım".
- **İzleme:** Okurken ya da çözerken "anladım mı" kontrolleri, kendini sınama.
- **Değerlendirme:** Bitince "ne işe yaradı, bir dahaki sefere neyi değiştireceğim".

## Maarif Modeli ve AGS

MEB'in 2024 genelgesi Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin bileşenleri arasında temel, bütünleşik ve üst düzey düşünme becerilerini içeren **kavramsal becerileri** sayıyor; üstbiliş bu üst düzey düşünmenin parçası.[7] AGS'nin eğitim bilimleri alt testinde öğrenme psikolojisi ve gelişim psikolojisi ayrı konular.[8] Yakın kavram için [öz düzenlemeli öğrenme nedir?](https://bote.web.tr/blog/oz-duzenlemeli-ogrenme-nedir)

## Sık Sorulan Sorular

### Üstbiliş nedir?

Kişinin kendi bilişsel süreçlerine dair bilgisi ve bu süreçleri izleyip düzenlemesi; kısaca "düşünme hakkında düşünme". Kavramı Flavell 1979'da tanımladı.

### Üstbilişin bileşenleri nelerdir?

Bilişin bilgisi (kendi öğrenmen, görevler ve stratejiler hakkında bildiklerin) ve bilişin düzenlenmesi (planlama, izleme ve değerlendirme).

### Üstbiliş ile öz düzenleme farkı nedir?

Üstbiliş düşünmenin bilgisi ve denetimi; öz düzenleme ise üstbilişin yanında motivasyonu, duyguları ve davranışı da kapsayan daha geniş bir süreç.

### Üstbiliş nasıl ölçülür?

En yaygın yol öz bildirim ölçekleri; örneğin Schraw ve Dennison'ın 52 maddelik Üstbilişsel Farkındalık Envanteri. Sesli düşünme protokolleri ve görev sırasındaki gözlemler de kullanılıyor; öz bildirimin gerçek davranışla her zaman örtüşmediği biliniyor.

### Üstbiliş öğretilebilir mi?

Evet. Planlama, izleme ve değerlendirme stratejilerini açıkça öğreten müdahalelerin öğrencilerin öz düzenleme ve başarısına olumlu katkı yaptığı meta-analizlerle gösterildi.

### Üstbiliş AGS'de çıkar mı?

AGS eğitim bilimleri alt testinin öğrenme psikolojisi ve gelişim psikolojisi konularında karşılaşılabilecek bir kavram.

## Kaynaklar

1. Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive-developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911. https://doi.org/10.1037/0003-066X.34.10.906 (EN, erişim: 2026-10-31)
2. Schraw, G. ve Dennison, R. S. (1994). Assessing metacognitive awareness. Contemporary Educational Psychology, 19(4), 460–475. https://doi.org/10.1006/ceps.1994.1033 (EN, erişim: 2026-10-31)
3. Veenman, M. V. J., Van Hout-Wolters, B. H. A. M. ve Afflerbach, P. (2006). Metacognition and learning: Conceptual and methodological considerations. Metacognition and Learning, 1(1), 3–14. https://doi.org/10.1007/s11409-006-6893-0 (EN, erişim: 2026-10-31)
4. Dunlosky, J., Rawson, K. A., Marsh, E. J., Nathan, M. J. ve Willingham, D. T. (2013). Improving students' learning with effective learning techniques: Promising directions from cognitive and educational psychology. Psychological Science in the Public Interest, 14(1), 4–58. https://doi.org/10.1177/1529100612453266 (EN, erişim: 2026-10-31)
5. Roediger, H. L. ve Karpicke, J. D. (2006). Test-enhanced learning: Taking memory tests improves long-term retention. Psychological Science, 17(3), 249–255. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2006.01693.x (EN, erişim: 2026-10-31)
6. Dignath, C. ve Büttner, G. (2008). Components of fostering self-regulated learning among students: A meta-analysis on intervention studies at primary and secondary school level. Metacognition and Learning, 3(3), 231–264. https://doi.org/10.1007/s11409-008-9029-x (EN, erişim: 2026-10-31)
7. Millî Eğitim Bakanlığı (2024). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'ne İlişkin Genelge Yayımlandı. https://www.meb.gov.tr/turkiye-yuzyili-maarif-modeline-iliskin-genelge-yayimlandi/haber/34511/tr (TR, erişim: 2026-10-31)
8. ÖSYM (2026). 2026 Millî Eğitim Bakanlığı Akademi Giriş Sınavı (MEB-AGS) Kılavuzu. https://dokuman.osym.gov.tr/web/2026/7/basvuru-kilavuzu-p9djhk-30105733.pdf (TR, erişim: 2026-10-31)