---
title: "Öğretim Tasarımı Nedir? ADDIE Modeli ve Temel İlkeler"
url: https://bote.web.tr/blog/ogretim-tasarimi-addie-modeli
author: BÖTE Editör Ekibi
published: 2026-09-25
updated: 2026-09-25
category: Eğitim Teknolojileri
description: "Öğretim tasarımı ve ADDIE modeli nedir? Tanım tartışması, IPISD'den SAM'e tarihçe, aşamalar, eleştiriler, Türkiye'deki çalışmalar ve açık sorular."
---

# Öğretim Tasarımı Nedir? ADDIE Modeli ve Temel İlkeler

> Öğretim tasarımı ve ADDIE modeli nedir? Tanım tartışması, IPISD'den SAM'e tarihçe, aşamalar, eleştiriler, Türkiye'deki çalışmalar ve açık sorular.

Yazan: BÖTE Editör Ekibi · Yayın: 2026-09-25 · Güncelleme: 2026-09-25 · 12 dk okuma · https://bote.web.tr/blog/ogretim-tasarimi-addie-modeli

## Özet

- **ADDIE**, tek bir yazarın geliştirdiği bir model değil, sistemli öğretim tasarımı modelleri ailesine sözlü gelenekle yerleşmiş bir etikettir; en yakın atası 1975 tarihli askerî IPISD modelidir.
- Beş aşama (analiz, tasarım, geliştirme, uygulama, değerlendirme) bir sıra değil, tasarım kararlarını denetleyen bir çerçeve olarak kullanıldığında işe yarar.
- ADDIE'yi alternatiflerle karşılaştıran bir meta-analiz yoktur; tasarımcıların uygulamasını inceleyen derleme yalnızca 10 ilgili çalışma bulmuş ve modellerin katı biçimde izlenmediğini göstermiştir.
- Başlıca eleştiriler: yavaşlık ve doğrusallık (Gordon ve Zemke), yinelemeli alternatifler (hızlı prototipleme, SAM) ve kuramsal içerik eksikliği; Türkiye'de ADDIE en çok teknoloji destekli ve uzaktan eğitim tasarımlarında kullanılır.

Öğretim tasarımı üzerine yazılmış neredeyse her Türkçe ve İngilizce kaynak ADDIE'yi anar; ancak modelin kimin tarafından, ne zaman ve hangi içerikle geliştirildiği sorusunun net bir yanıtı yoktur. Bu yazı, öğretim tasarımının tanımını ve ADDIE'nin kökenini birincil kaynaklardan izliyor, modelin gerçekte ne ölçüde uygulandığına dair kanıtı ve yayımlanmış eleştirileri tartışıyor, Türkiye'deki çalışmaları ve araştırmacı için açık soruları bir araya getiriyor.

## Tanım tartışması: süreç modeli mi, etiket mi?

**Öğretim tasarımı**, bir öğrenme ihtiyacından yola çıkarak hedefleri, öğretim etkinliklerini, materyalleri ve değerlendirmeyi sistemli biçimde planlama, geliştirme ve değerlendirme sürecidir. Alanın uluslararası meslek kuruluşu AECT, eğitim teknolojisini öğrenmeyi kolaylaştırmak ve performansı artırmak için uygun teknolojik süreç ve kaynakları oluşturma, kullanma ve yönetme olarak tanımlar; öğretim tasarımı bu tanımın "oluşturma" boyutunun merkezindedir.[1] Branch ise ADDIE'yi belirli bir model olarak değil, öğretim ürünleri geliştirmenin genel süreci, yani farklı modellerin ortak iskeleti olarak ele alır.[2]

İki tanım arasındaki fark önemlidir. AECT'nin tanımı öğretim tasarımını bir **alan etkinliği** olarak konumlandırırken, Branch'in yaklaşımı ADDIE'yi bir **süreç kalıbına** indirger. Gustafson ve Branch'in model incelemesi bu kalıbın çok sayıda modelde farklı biçimlerde somutlaştığını gösterir ve modelleri üç yönelime ayırır: tek bir dersin ya da sınıf öğretiminin geliştirilmesi, geliştiricisinden başka kullanıcılar için ürün geliştirilmesi ve kurumun sorunlarına yönelik büyük ölçekli öğretim sistemlerinin geliştirilmesi.[3] Türkçe alanyazındaki bir derleme de 4C/ID, ADDIE, Dick-Carey-Carey, ARCS, ASSURE, Kemp ve Gerlach-Ely modellerini yan yana ele alarak öğretim tasarımının program geliştirmeyle ilişkisini tartışır.[4]

Molenda'nın 2003 tarihli incelemesi tartışmayı bir adım öteye taşır: ADDIE adıyla anılan, özgün bir kaynağa dayanan ve ayrıntılandırılmış tek bir model yoktur. Ad, sistemli öğretim geliştirme modelleri ailesinin tamamı için kullanılan bir etiket olarak sözlü gelenekle yayılmıştır.[5] Bu nedenle bir araştırmada "ADDIE modeli kullanıldı" ifadesi, hangi aşamanın nasıl işe vurulduğu açıklanmadıkça yöntemsel olarak yetersizdir. Aşağıdaki terim tablosu, alanyazında birbirinin yerine kullanılan kavramları ayırt etmek için hazırlanmıştır.

### Terimler

| Türkçe terim | İngilizce karşılık | Türkçe alanyazındaki diğer kullanımlar |
|---|---|---|
| Öğretim tasarımı | Instructional design (ID) | öğretim tasarımı ve geliştirme |
| Öğretim sistemleri tasarımı | Instructional systems design / development (ISD) | sistem yaklaşımı, sistematik öğretim tasarımı |
| Öğretim geliştirme | Instructional development | — |
| ADDIE | Analysis, Design, Development, Implementation, Evaluation | ATGUD (Analiz, Tasarım, Geliştirme, Uygulama, Değerlendirme) |
| Hızlı prototipleme | Rapid prototyping | hızlı prototip geliştirme |
| Ardışık yaklaşım modeli | Successive Approximation Model (SAM) | SAM modeli |
| Biçimlendirici değerlendirme | Formative evaluation | süreç değerlendirmesi |
| Yapıcı hizalama | Constructive alignment | — |

## Tarihsel gelişim: askerî eğitimden çevik tasarıma

ADDIE'nin en yakın atası, Florida State Üniversitesi Eğitim Teknolojisi Merkezi'nin ABD ordusu için geliştirdiği ve sonra kara, deniz, hava kuvvetleri ile deniz piyadelerinde ortak kullanıma açılan **IPISD** (Interservice Procedures for Instructional Systems Development) modelidir. 1975 tarihli beş ciltlik el kitabı süreci beş ana işlevde toplar: analiz, tasarım, geliştirme, uygulama ve **kontrol**.[6] Son aşamanın adının "değerlendirme" değil "kontrol" olması dikkat çekicidir. Molenda, IPISD'nin yazarlarının ve kullanıcılarının modeli hiçbir zaman ADDIE diye anmadığını, dolayısıyla kısaltmanın buradan doğmadığını vurgular.[5]

| Yıl | Gelişme |
|---|---|
| 1975 | IPISD: analiz, tasarım, geliştirme, uygulama, kontrol aşamalı askerî öğretim sistemleri modeli.[6] |
| 1978 | Dick ve Carey'nin sistem yaklaşımına dayalı ders kitabının ilk baskısı; 2015'te 8. baskıya ulaşır.[7] |
| 1990 | Tripp ve Bichelmeyer hızlı prototiplemeyi doğrusal sistem yaklaşımına alternatif olarak önerir.[8] |
| 1992 | Rowland uzman tasarımcıların gerçekte nasıl çalıştığını inceleyen ilk çalışmalardan birini yayımlar.[9] |
| 2000 | Training dergisinde "ISD'ye saldırı" tartışması.[10] |
| 2002 | Gustafson ve Branch model incelemesinin 4. baskısı; Merrill'in öğretimin ilk ilkeleri.[3, 11] |
| 2003 | Molenda ADDIE'nin özgün bir kaynağı olmadığını gösterir.[5] |
| 2009 | Branch ADDIE'yi genel süreç kalıbı olarak kitaplaştırır.[2] |
| 2012 | Allen ve Sites ardışık yaklaşım modelini (SAM) önerir.[12] |

Çizelge iki eğilimi birlikte gösteriyor. Birincisi, sistem yaklaşımı 1970'lerden itibaren ders kitapları ve model incelemeleriyle kurumsallaştı; Dick ve Carey'nin kitabının kırk yıla yakın süredir yeni baskılarla yayımlanması bunun göstergesidir.[7] İkincisi, 1990'dan itibaren doğrusal sürece karşı yinelemeli seçenekler önerildi. Tripp ve Bichelmeyer'in yazılım mühendisliğinden aldığı prototipleme fikri, yirmi yılı aşkın süre sonra Allen ve Sites'ın ardışık yaklaşım modelinde kurumsal eğitim pazarına dönük bir sürece dönüştü.[8, 12] Bu iki çizgi arasındaki gerilimi izlemek için Gustafson ve Branch'in model incelemesi iyi bir kaynaktır: 2002 tarihli dördüncü baskı, 1997'deki üçüncü baskıdan bu yana alanda yaşanan değişiklikleri yansıtacak biçimde güncellenmiş ve modelleri kullanım yönelimlerine göre yeniden sınıflamıştır.[3]

## Aşamalar ve kalite ölçütleri

ADDIE'nin beş aşaması, her birinin sorduğu soru ve ürettiği çıktıyla birlikte okunduğunda anlam kazanır.[2] Aşağıdaki tabloya, her aşama için alanyazının önerdiği kalite ölçütü eklenmiştir.

| Aşama | Temel soru | Örnek çıktı | Kalite ölçütü |
|---|---|---|---|
| Analiz | Sorun gerçekten bir öğrenme sorunu mu? Kim öğrenecek? | İhtiyaç analizi, hedef kitle profili | Performans açığının nedeni (bilgi, motivasyon, çevre) ayrıştırıldı mı? |
| Tasarım | Hangi hedeflere hangi yolla ulaşılacak? | Hedefler, değerlendirme planı, öğretim stratejisi | Hedef, etkinlik ve değerlendirme hizalı mı? |
| Geliştirme | Materyaller nasıl olacak? | Materyaller, etkinlikler, ölçme araçları | Biçimlendirici değerlendirmeyle denendi mi? |
| Uygulama | Öğretim nasıl yürütülecek? | Takvim, eğitmen rehberi, öğrenme ortamı | Uygulayıcılar ve ortam hazır mı? |
| Değerlendirme | İşe yaradı mı, neyi iyileştirmeli? | Öğrenme sonuçları, revizyon listesi | Hem öğrenme hem tasarım değerlendirildi mi? |

**Analiz** aşaması, uygulamada en çok atlanan ama uzmanların en çok zaman ayırdığı aşamadır. Rowland'ın uzman ve acemi tasarımcıları karşılaştıran çalışmasında uzmanlar problemi anlamaya ve analiz etmeye daha fazla zaman ayırmıştır.[9] Kurumlar bir performans sorununda doğrudan "eğitim verelim" kararına yönelebilir; oysa sorun bilgi eksikliğinden değil araç, süreç ya da motivasyon eksikliğinden kaynaklanıyorsa en iyi tasarlanmış eğitim de sonuç vermez.

**Tasarım** aşamasının iki temel aracı ölçülebilir hedef ve hizalamadır. Güncellenmiş Bloom taksonomisi bilişsel süreçleri hatırlama, anlama, uygulama, çözümleme, değerlendirme ve yaratma olarak altı düzeyde; bilgiyi ise olgusal, kavramsal, işlemsel ve üstbilişsel olarak dört türde sınıflar.[13] Biggs'in yapıcı hizalama ilkesine göre öğrenciler değerlendirildikleri şeye göre çalıştığı için hedef, öğretim etkinliği ve değerlendirme aynı şeyi istemelidir.[14]

Süreç modelleri "nasıl çalışmalıyız?" sorusunu yanıtlar ama "iyi öğretim nasıl olmalı?" sorusunu yanıtlamaz. Merrill, farklı öğretim kuramlarında ortak beş ilke saptamıştır: öğrenme; gerçek problemler üzerinde çalışıldığında, ön bilgi harekete geçirildiğinde, yeni bilgi gösterildiğinde, öğrenci uyguladığında ve öğrendiğini kendi dünyasına aktardığında kolaylaşır.[11] Bu ilkeler, ADDIE'nin tasarım aşamasına içerik kazandıran bir kontrol listesi işlevi görür.

## Ampirik kanıt: ADDIE'yi sınamak neden zor?

ADDIE'yi izleyerek tasarlanan öğretimin, izlenmeden tasarlanan öğretimden daha etkili olup olmadığını sınayan bir meta-analiz yoktur. Bunun iki nedeni vardır. Birincisi, Molenda'nın gösterdiği gibi ADDIE ayrıntılı bir model değil, bir etiket olduğu için "ADDIE koşulu" tanımlanamaz; ikincisi, sistemli tasarım neredeyse her kurumsal ve çevrim içi öğretim üretiminde bir biçimde yer aldığından doğal bir karşılaştırma grubu bulmak güçtür.[5] Bu nedenle kanıt, modelin etkisinden çok tasarımcıların modeli nasıl kullandığına ilişkindir.

Kenny ve arkadaşlarının derlemesi bu kanıtın ne kadar sınırlı olduğunu sayıyla gösterir. Tasarımcıların öğretim tasarımı modellerini gerçekten uygulayıp uygulamadığına dair alanyazın tarandığında doğrudan ilgili yalnızca **10 çalışma** bulunmuştur: 7'si ampirik araştırma, 3'ü geliştirme deneyimini anlatan durum betimlemesi. Bulgulara göre tasarımcılar süreç modellerinden yararlanır, ancak zamanlarının çoğunu bu modellerle çalışarak geçirmez ve modelleri katı biçimde izlemez; ayrıca modellerde yer almayan pek çok iş üstlenirler.[15] Rowland'ın uzman tasarımcılara ilişkin bulguları da aynı yöndedir: uzmanlık, adımları sırayla izlemekten çok problemi çerçeveleme becerisinde kendini gösterir.[9]

Son yıllarda ADDIE'nin bir etki değişkeni olarak değil, **çözümleme çerçevesi** olarak kullanıldığı görülüyor. Li ve arkadaşlarının PROSPERO kayıtlı (CRD42024566260) sistematik derleme ve meta-analizinde, doğum ultrasonu eğitimlerinin içeriği ADDIE aşamalarına göre haritalanmış, karşılaştırılabilir sonuçlar rastgele etkiler modeliyle birleştirilmiştir; eğitimlerin sağlık çalışanlarının bilgi, beceri, sürdürülen kullanım ve klinik karar verme yeterliklerini anlamlı biçimde geliştirdiği bildirilmiştir.[16] Spatioti ve arkadaşları ise 2010-2022 arasında uzaktan eğitimde ADDIE kullanımını karşılaştırmalı olarak incelemiştir.[17] Bu çalışmalar, ADDIE'nin sınanan bir kuram olmaktan çok ortak bir betimleme dili işlevi gördüğünü gösterir. Araştırmacı açısından sonuç açıktır: "ADDIE'ye göre tasarlanan dersin etkisi" ifadesinde sınanan şey ADDIE değil, o tasarımın içindeki öğretim stratejileridir.

## Eleştiriler ve sınırlılıklar

**Yavaşlık, içeriksizlik ve yanlış dünya görüşü.** 2000 yılında Training dergisinde yayımlanan ve altı uzmanın görüşlerine dayanan "ISD'ye saldırı" tartışması, öğretim sistemleri tasarımına yöneltilen eleştirileri dört başlıkta topladı: bugünün eğitim ihtiyaçlarına yetişemeyecek kadar yavaş ve hantal olması, kendine ait bir içeriği bulunmaması, talimata uygun kullanıldığında kötü çözümler üretmesi ve yanlış bir dünya görüşüne tutunması.[10] Bu yazı hakemli bir makale değil, meslek dergisindeki bir tartışmadır; ancak uygulayıcıların itirazlarını erken ve açık biçimde kayda geçirdiği için sık anılır. Aynı tartışmada karşı görüş de yer alır: öğretim sistemleri tasarımı, eğitimcinin araç kutusundaki araçlardan yalnızca biridir ve eleştirilerin önemli bir kısmı aracın kendisinden çok yanlış kullanımına yöneliktir.[10]

**Doğrusallık.** Tripp ve Bichelmeyer, aşamaların sırayla tamamlandığı sistem yaklaşımının, gereksinimlerin başta tam bilinemediği durumlarda verimsiz olduğunu savundu ve yazılım mühendisliğinden alınan hızlı prototiplemeyi önerdi: erken bir ön örnek üretilir, kullanıcıyla denenir ve tasarım bu döngülerle olgunlaşır.[8] Allen ve Sites'ın SAM modeli aynı mantığı kurumsal e-öğrenme için sistemleştirir; tasarım, geliştirme ve değerlendirme kısa ve tekrarlanan döngülerde iç içe yürür.[12] ADDIE savunucuları ise aşamaların hiçbir zaman katı bir sıra olarak düşünülmediğini, değerlendirmenin her aşamaya yayıldığını hatırlatır.[2]

**Kuramsal boşluk.** ADDIE neyin, hangi sırayla yapılacağını söyler ama nasıl iyi öğretim yapılacağını söylemez. Merrill'in ilkeleri ve yapıcı hizalama gibi ilkelerin tasarım aşamasına ayrıca eklenmesi gerekir; aksi durumda süreç eksiksiz izlense bile yalnızca bilgi aktaran bir ürün çıkabilir.[11, 14] Bu nedenle ADDIE'yi eleştirenlerle savunanlar arasındaki ayrılık çoğu zaman modelin kendisinden çok, modelin hangi öğrenme ilkeleriyle birlikte kullanıldığı üzerinedir.

**Uygulama ile model arasındaki mesafe.** Tasarımcıların modelleri katı izlemediğini ve modelde yer almayan pek çok işi üstlendiğini gösteren kanıt, modellerin betimleyici değil kuralcı olduğunu ve gerçek pratiği tam yansıtmadığını düşündürür.[15]

## Türkiye'de öğretim tasarımı alanyazını

Türkiye'de ADDIE en çok teknoloji destekli öğretim tasarımlarında kullanılır. Özerbaş ve Kaya, 2009-2015 arasında ADDIE'yi temel alarak yapılan çalışmaları içerik analiziyle incelemiş; çalışmaların 16 farklı alanda ve 9 farklı ülkede yürütüldüğünü, uzaktan eğitim, eğitsel çoklu ortam aracı ve eğitsel web sitesi geliştirme gibi teknolojik süreçlerle yüksek düzeyde ilişkili olduğunu (çalışmaların %71'i) ve %90'ının ders destek materyallerinin sınıfta ya da çevrimiçi kullanımı ile öğrenme ortamlarının tümüyle çevrimiçine taşınmasıyla ilgili olduğunu bulmuştur.[18] Palabıyık ve Oral ise 2008-2021 arasında uzaktan eğitim sürecinde ADDIE ile geliştirilen tasarımları incelemiştir.[19] İki içerik analizi birlikte okunduğunda, ADDIE'nin Türkiye'de sınıf içi ders planlamasından çok çevrim içi ve çoklu ortam ürünlerinin geliştirilmesinde başvurulan bir çerçeve olarak yerleştiği görülür.

Sistem yaklaşımlı modellerin öğretmen eğitiminde denenmesine dair çalışmalar da vardır. Esmer, Dick, Carey ve Carey modelinin basamaklarına uygun bir uygulamayı sınıf öğretmenliği programı öğrencileriyle yürütmüş ve modelin öğrenci başarısına etkisini incelemiştir.[20] Tıp eğitimi alanında yayımlanan bir Türkçe derleme ise 4C/ID'den ASSURE'a uzanan modelleri öğretim tasarımının program geliştirmeyle ilişkisi üzerinden tartışarak, öğretim tasarımının eğitim fakülteleri dışında da bir çalışma alanı olduğunu gösterir.[4]

Terim kullanımı Türkçe alanyazında da tutarsızdır: aynı model kimi çalışmada ADDIE, kimi çalışmada ATGUD kısaltmasıyla anılır; "öğretim tasarımı" ile "öğretim sistemleri tasarımı" çoğu zaman eş anlamlı kullanılır. Molenda'nın uyarısı Türkiye için de geçerlidir: bir çalışmada ADDIE'nin adının geçmesi, aşamaların nasıl işe vurulduğunu göstermez.[5] İçerik analizlerinin gösterdiği yoğunluk, Türkiye'deki çalışmaların ADDIE'yi büyük ölçüde bir ürün geliştirme çerçevesi olarak kullandığını, modeli sınayan ya da farklı modelleri karşılaştıran desenlerin ise az olduğunu düşündürür; bu, aşağıdaki açık soruların Türkiye bağlamında da önemli olduğu anlamına gelir.[18, 19] Türkiye'de öğretim tasarımı üzerine sistematik tarama yapacak araştırmacının DergiPark, TR Dizin ve YÖK Ulusal Tez Merkezi'nde "ADDIE", "ATGUD", "öğretim tasarımı" ve "öğretim sistemleri tasarımı" terimlerini birlikte taraması, terim tutarsızlığının yol açacağı kayıpları azaltır.

## Uygulama: sınıfta ve araştırmada ADDIE

### Sınıf örneği: bir bilişim teknolojileri ünitesi

Bir ortaokul bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretmeni "güvenli parola" ünitesini tasarlıyor. **Analiz**de öğrencilerin parolayı tanımlayabildiğini ama kendi hesaplarında zayıf ve tekrar eden parolalar kullandığını, yani sorunun bilgiden çok davranış olduğunu saptıyor. **Tasarım**da hedefi "öğrenci, verilen parolaların güvenliğini ölçütlerle değerlendirir ve kendisi için güçlü bir parola stratejisi oluşturur" biçiminde yazıyor; bu hedef güncellenmiş taksonominin değerlendirme ve yaratma düzeylerine karşılık gelir.[13] Değerlendirmeyi de aynı davranışa bağlıyor: tanım sorusu yerine gerçekçi parola örneklerini sınıflama ve gerekçelendirme görevi. Bu, yapıcı hizalamanın doğrudan uygulamasıdır.[14] **Geliştirme**de bir parola gücü denetleyicisiyle etkinlik hazırlıyor ve iki öğrenciyle deneyerek yönergeyi düzeltiyor. **Uygulama** ve **değerlendirme**de ünite sonu görevine ek olarak öğrencilerin okul hesaplarındaki parola değiştirme davranışına bakıyor. Etkinlik gerçek bir problem etrafında kurulduğu ve öğrenci öğrendiğini kendi hesabına aktardığı için Merrill'in ilkelerini de karşılar.[11]

### Araştırma örneği: desen seçimi

ADDIE ile çalışan bir lisansüstü araştırma için iki yol öne çıkar. Birincisi **tasarım ve geliştirme** çalışmasıdır: amaç bir ürün ya da ders geliştirmekse, her aşamanın kararları ve gerekçeleri raporlanmalı, geliştirme aşamasında biçimlendirici değerlendirme (birebir deneme, küçük grup denemesi, alan denemesi) yapılmalıdır. Dick, Carey ve Carey'nin biçimlendirici değerlendirme yaklaşımı bu raporlama için ayrıntılı bir yol sunar.[7] İkincisi **etki** çalışmasıdır: tasarlanan dersin etkisi ölçülecekse, yukarıda tartışılan nedenle sınanan şeyin ADDIE değil tasarımın içerdiği öğretim stratejileri olduğu açıkça yazılmalı ve kontrol grubuna aynı içeriğin farklı bir stratejiyle sunulduğu bir karşılaştırma kurulmalıdır. Yinelemeli bir sürecin doğrusal sürece üstünlüğü sınanacaksa, aynı içeriğin ADDIE ve hızlı prototipleme ya da SAM ile geliştirildiği iki ekibin süreç ve ürün verileriyle karşılaştırılması özgün bir desen olur.[8, 12] Öğretim tasarımının meslek boyutu için [öğretim tasarımcısı ne iş yapar?](https://bote.web.tr/blog/ogretim-tasarimcisi-ne-is-yapar) yazısına bakılabilir.

## Araştırmacılar için açık sorular

1. **Sistemli tasarım öğrenme çıktılarını iyileştiriyor mu?** ADDIE'nin bir etiket olması ve karşılaştırma grubunun kurulamaması, sistemli tasarımın kendisinin etkisine dair doğrudan kanıtı neredeyse yok ediyor.[5, 15] Aynı hedef için sistemli süreçle ve serbest planlamayla hazırlanan derslerin karşılaştırıldığı çok durumlu çalışmalar bu boşluğu doldurmaya başlayabilir.
2. **Hangi aşama en çok fark yaratıyor?** Uzmanların analize daha çok zaman ayırması, analiz kalitesinin sonuçla ilişkisini sınamaya değer kılıyor.[9] Analiz raporlarının niteliği ile ürünün öğrenme sonuçları arasındaki ilişkiyi inceleyen desenler alanyazında seyrektir.
3. **Yinelemeli süreçler doğrusal süreçten daha verimli mi?** Hızlı prototipleme ve SAM'in önerildiği otuz yılı aşkın sürede iki yaklaşımın süre, maliyet ve öğrenme sonuçları bakımından karşılaştırıldığı sistematik kanıt hâlâ sınırlıdır.[8, 12] Kısa sürede çok sayıda çevrim içi dersin üretilmesi gereken durumlarda bu karşılaştırmanın pratik önemi özellikle büyüktür.
4. **Türkiye'deki çalışmalar ADDIE'yi nasıl işe vuruyor?** İçerik analizleri çalışmaların sayısını ve alanlarını gösteriyor; aşamaların hangi yöntemlerle yürütüldüğünü ve raporlandığını ölçütlü biçimde değerlendiren bir çalışma, yöntem kalitesine dair önemli bir boşluğu kapatır.[18, 19]
5. **ADDIE bir çözümleme çerçevesi olarak ne kadar güvenilir?** Sistematik derlemelerde müdahalelerin ADDIE aşamalarına göre kodlanması yaygınlaşıyor; bu kodlamanın kodlayıcılar arası güvenirliği ve hangi aşamaların raporlarda eksik kaldığı ayrıca incelenmeye değer.[16]

Bu soruların ortak noktası, ADDIE'yi bir sonuç değişkeni olarak değil, tasarım kararlarını görünür kılan bir çerçeve olarak ele almayı gerektirmesidir. Modelin değeri, aşamaların adlarını saymakta değil, her aşamada verilen kararın gerekçesini ve kanıtını raporlamaktadır.[2] Türkiye'deki lisansüstü çalışmalar için bu, ADDIE'yi yöntem bölümünde bir başlık olarak anmak yerine analiz bulgularını, tasarım kararlarını, biçimlendirici değerlendirme döngülerini ve yapılan revizyonları ayrı ayrı raporlamak anlamına gelir; böylece hem çalışmanın tekrarlanabilirliği artar hem de yukarıdaki soruları yanıtlayacak birikim oluşur.[7]

## Sık Sorulan Sorular

### ADDIE modeli nedir?

Analiz (Analysis), Tasarım (Design), Geliştirme (Development), Uygulama (Implementation) ve Değerlendirme (Evaluation) aşamalarının baş harflerinden oluşan, sistemli öğretim tasarımı sürecini anlatan genel bir çerçevedir.

### ADDIE modelinin aşamaları nelerdir?

Analizde öğrenme ihtiyacı ve hedef kitle belirlenir; tasarımda hedefler, değerlendirme ve öğretim stratejisi planlanır; geliştirmede materyaller üretilip denenir; uygulamada öğretim yürütülür; değerlendirmede hem öğrenme hem de tasarımın kendisi değerlendirilir.

### ADDIE modelini kim geliştirdi?

Tek bir geliştiricisi yoktur. Molenda (2003), ADDIE adının sistemli tasarım modelleri ailesi için sözlü gelenekle yayıldığını gösterir. En yakın atası, Florida State Üniversitesi'nin ABD ordusu için 1975'te geliştirdiği, analiz-tasarım-geliştirme-uygulama-kontrol aşamalı IPISD modelidir.

### ADDIE ile SAM arasındaki fark nedir?

ADDIE aşamaları çoğunlukla sırayla ele alınan bir süreç olarak anlatılır. Allen'ın (2012) ardışık yaklaşım modeli SAM ise küçük prototiplerle kısa ve tekrarlanan döngülerde ilerler; tasarım, geliştirme ve değerlendirme aynı döngüde iç içe yürür.

### ADDIE modelinin eleştirileri nelerdir?

Fazla yavaş ve hantal olduğu, öğrenmeye dair kuramsal bir içerik sunmadığı, katı uygulandığında kötü çözümler üretebildiği ve doğrusal bir dünya görüşüne dayandığı ileri sürülmüştür (Gordon ve Zemke, 2000). Hızlı prototipleme ve SAM bu eleştirilere yanıt olarak önerilmiştir.

### Öğretim tasarımı nedir?

Bir öğrenme ihtiyacından yola çıkarak hedefleri, öğretim etkinliklerini, materyalleri ve değerlendirmeyi sistemli biçimde planlama, geliştirme ve değerlendirme sürecidir. İngilizcede instructional design olarak geçer.

## Kaynaklar

1. Januszewski, A. ve Molenda, M. (Ed.) (2008). Educational technology: A definition with commentary. Routledge (AECT için). https://www.routledge.com/Educational-Technology-A-Definition-with-Commentary/Januszewski-Molenda/p/book/9780805858617 (EN, erişim: 2026-09-26)
2. Branch, R. M. (2009). Instructional design: The ADDIE approach. Springer. https://doi.org/10.1007/978-0-387-09506-6 (EN, erişim: 2026-09-26)
3. Gustafson, K. L. ve Branch, R. M. (2002). Survey of instructional development models (4. baskı). ERIC Clearinghouse on Information & Technology. https://eric.ed.gov/?id=ED477517 (EN, erişim: 2026-09-26)
4. Kıyak, Y. S., Budakoğlu, İ. ve Coşkun, Ö. (2020). Öğretim tasarımı, modelleri ve program geliştirmeyle ilişkisi. Tıp Eğitimi Dünyası, 19(58), 5–23. https://doi.org/10.25282/ted.605740 (TR, erişim: 2026-09-26)
5. Molenda, M. (2003). In search of the elusive ADDIE model. Performance Improvement, 42(5), 34–36. https://doi.org/10.1002/pfi.4930420508 (EN, erişim: 2026-09-26)
6. Branson, R. K. vd. (1975). Interservice procedures for instructional systems development: Executive summary and model. Florida State University, Center for Educational Technology (ERIC ED122022). https://eric.ed.gov/?id=ED122022 (EN, erişim: 2026-09-26)
7. Dick, W., Carey, L. ve Carey, J. O. (2015). The systematic design of instruction (8. baskı). Pearson. https://books.google.com/books/about/The_Systematic_Design_of_Instruction.html?id=1jrHAgAAQBAJ (EN, erişim: 2026-09-26)
8. Tripp, S. D. ve Bichelmeyer, B. (1990). Rapid prototyping: An alternative instructional design strategy. Educational Technology Research and Development, 38(1), 31–44. https://eric.ed.gov/?id=EJ412118 (EN, erişim: 2026-09-26)
9. Rowland, G. (1992). What do instructional designers actually do? An initial investigation of expert practice. Performance Improvement Quarterly, 5(2), 65–86. https://doi.org/10.1111/j.1937-8327.1992.tb00546.x (EN, erişim: 2026-09-26)
10. Gordon, J. ve Zemke, R. (2000). The attack on ISD. Training, 37(4), 42–45 (meslek dergisi). https://eric.ed.gov/?id=EJ602912 (EN, erişim: 2026-09-26)
11. Merrill, M. D. (2002). First principles of instruction. Educational Technology Research and Development, 50(3), 43–59. https://doi.org/10.1007/BF02505024 (EN, erişim: 2026-09-26)
12. Allen, M. W. ve Sites, R. (2012). Leaving ADDIE for SAM: An agile model for developing the best learning experiences. ASTD Press. https://www.td.org/product/book--leaving-addie-for-sam-an-agile-model-for-developing-the-best-learning-experiences/111218 (EN, erişim: 2026-09-26)
13. Krathwohl, D. R. (2002). A revision of Bloom's taxonomy: An overview. Theory Into Practice, 41(4), 212–218. https://doi.org/10.1207/s15430421tip4104_2 (EN, erişim: 2026-09-26)
14. Biggs, J. (1996). Enhancing teaching through constructive alignment. Higher Education, 32(3), 347–364. https://doi.org/10.1007/BF00138871 (EN, erişim: 2026-09-26)
15. Kenny, R., Zhang, Z., Schwier, R. ve Campbell, K. (2005). A review of what instructional designers do: Questions answered and questions not asked. Canadian Journal of Learning and Technology, 31(1). https://cjlt.ca/index.php/cjlt/article/view/26504 (EN, erişim: 2026-09-26)
16. Li, Y., Wang, H., Yuan, K., Zhou, X., Wang, M., Huang, Y., Yu, X. ve Tang, K. (2025). Effectiveness of obstetric point-of-care ultrasound (POCUS) training: A systematic review and meta-analysis based on the ADDIE training model. The Ultrasound Journal, 17, 67. https://doi.org/10.1186/s13089-025-00471-z (EN, erişim: 2026-09-26)
17. Spatioti, A. G., Kazanidis, I. ve Pange, J. (2022). A comparative study of the ADDIE instructional design model in distance education. Information, 13(9), 402. https://doi.org/10.3390/info13090402 (EN, erişim: 2026-09-26)
18. Özerbaş, M. A. ve Kaya, A. B. (2017). Öğretim tasarımı çalışmalarının içerik analizi: ADDIE modeli örneklemi. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 15(1), 26–42. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tebd/article/321749 (TR, erişim: 2026-09-26)
19. Palabıyık, T. ve Oral, B. (2023). Uzaktan eğitim sürecinde ADDIE öğretim tasarımı modelinin kullanılmasına yönelik içerik analizi. Eğitim ve Toplum Araştırmaları Dergisi, 10(1). https://doi.org/10.51725/etad.1233218 (TR, erişim: 2026-09-26)
20. Esmer, E. (2017). Dick, Carey ve Carey modeli'ne ilişkin bir değerlendirme. Uşak Üniversitesi Eğitim Araştırmaları Dergisi, 3(3), 52–75. https://dergipark.org.tr/tr/pub/usakead/article/320073 (TR, erişim: 2026-09-26)